تاریخچه ترمه
آغاز بافت ترمه در ایران به اوایل دوران صفویه برمیگردد. البته برخی معتقدند که زادگاه اصلی ترمه قلب آسیای مرکزی و ارتفاعات کشمیر است؛ اما برخی دیگر معتقدند که بافت ترمه ابتدا در ایران آغاز شده و سپس به کشمیر راه یافته است.
ذوق، ذوق و نوآوری هنرمندان ایرانی، ظرافت بافت، کیفیت و طرحهای خیالانگیز ترمه ایرانی در سراسر جهان بینظیر است. این هنر اصیل در دوران صفویه به اوج خود رسید، در جهان شناخته شد و به یکی از اقلام صادراتی ایران تبدیل شد.
ترمه
مراحل بافت ترمه
مواد اولیه
اولین مرحله بافت ترمه، تهیه مواد اولیه آن است. ترمه معمولاً از پشم و ابریشم بافته میشود. پشم سفید رایجترین پشم مورد استفاده در بافت ترمه است زیرا میتوان آن را به هر رنگ دلخواه رنگ کرد. پشم مورد استفاده در بافت ترمه باید از کیفیت بالایی برخوردار باشد و الیاف بلندی داشته باشد. این ویژگیها در پشم گوسفندان ایرانی و کشمیری یافت میشود.
شستشوی پشم
پس از به دست آوردن پشم مرغوب، اولین قدم پاک کردن پشم از چربی و ناخالصیها است. این مرحله باید قبل از رنگرزی انجام شود.
سفید کردن پشم
در ایران از دو روش برای سفید کردن پشم استفاده میشود.
در روش اول، پشم را روی چمن پهن میکردند تا پس از جذب شبنم و تبخیر در طول روز، سفیدتر شود و این فرآیند چندین بار تکرار میشد.
روش دوم استفاده از مشتقات گوگرد برای سفید کردن پشم است.
تثبیت رنگ
پس از اینکه پشم به اندازه کافی سفید شد، مرحله بعدی رنگرزی آن است که یکی از مهمترین مراحل آمادهسازی پشم برای بافت ترمه است. از آنجایی که رنگهایی که مستقیماً اعمال میشوند، بادوام و پایدار نیستند، رنگرزان ایرانی برای حل این مشکل از موادی به نام دنته استفاده میکردند. دنه یک ماده شیمیایی معدنی است که توانایی پشم را در جذب رنگ افزایش میدهد. رایجترین مواد مورد استفاده در ایران زاج سفید، قلع، روی، کلر، سرب و غیره است.
ابریشم طبیعی
تار مورد استفاده در بافت ترمه از ابریشم طبیعی و گاهی نخ پنبهای است؛ پود آن نیز از ابریشم، پنبه یا پشم با رنگهای متنوع است.
رنگرزی با رنگهای طبیعی و گیاهی
رنگ ترمه ایرانی معمولاً از گیاهان به دست میآید و طبیعی است. این رنگ ممکن است از ریشه، تنه، برگ، گل، میوه یا پوست گیاهان به دست آید.
در گذشته ترمه بیشتر با ترکیبی از رنگهای قهوهای و کرم بافته میشد، اما امروزه علاوه بر این رنگها، از رنگهای متنوع دیگری نیز استفاده میشود که از مواد زیر به دست میآیند:
رنگ رز: نارنجی، قرمز
برگ حنا: قرمز، قهوهای
ریشه توت: زرد
پوست گردو: قهوهای، خاکستری
زردچوبه: زرد پررنگ
برگ مو: زرد روشن
برگ توت: زرد روشن
برگ چای: زرد، قهوهای
پوست انار: قهوهای، خاکستری
کنده درخت بکم: بنفش، سیاه
پوست بلوط: قرمز مایل به قهوهای
پوست خشخاش: قهوهای
برگ سماق: قرمز، قهوهای
پوست درخت سیب: قهوهای، زرد
ترمه
انواع ترمه
انواع ترمه ایرانی و کشمیری عبارتند از:
شالی چهار گوش که ۱.۵ در ۱.۵ است و به عنوان روسری یا بقچه استفاده میشود.
شال راه راه که شامل دو نوع پهن و باریک است و بسته به سلیقه استفاده میشود.
شال اتابکی نوعی ترمه کشمیری است و با پشم بسیار ظریف بافته میشود.
شال بندی که طرح آن شبیه کندوی عسل است و داخل هر خانه یک گل یا بته قرار دارد.
شال محرمات نوعی شال راه راه است که عرضهای آن متفاوت است.
شال کشمیری به انواع شالهای ترمه بافته شده اطلاق میشود که معروفترین آنها طرح بته جقه، طرح شاخ گوزن و طرح درختی است.
شال زمردی نوعی شال کشمیری ممتاز است که زمینه نیلی با طرح بته جقه و رنگهای بسیار زنده، به ویژه سبز زمردی دارد.
شال کرمان به شالهایی اطلاق میشود که در کرمان، یکی دیگر از مراکز ترمه بافی در ایران، بافته میشود.
شال امیری نوعی شال کشمیری سلطنتی و درجه یک است که معمولاً طرحی از فوفل و شاخ گوزن دارد.
شال یزدی، شال کشمیری بافت یزد است که اغلب یا راه راه است یا گلهای شاه عباسی دارد که قدیمی و کمیاب هستند.