آیین پنجه چیست؟
آیین پنج روزه پایان سال (پنجه) در روزهای پایانی ماه تیر به مدت پنج روز در روستای زرتشتینشین مزرعه کلانتر برگزار میشود. ساکنان زرتشتی روستای مزرعه کلانتر یزد درباره تاریخچه این آیین میگویند:
در سالهای اخیر، در تمام روستاهای زرتشتینشین یزد، به مدت پنج شبانهروز در خانههای زرتشتیان شادی و سرور برپا بود و طبق رسم قدیمی، صبح روز پنجم، روی پشت بامهای خود آتش روشن میکردند و دعای صبح را به صورت دسته جمعی میخواندند. در این پنج روز، سفره مخصوصی نیز برای درگذشتگان تهیه میکردند که شامل هفت نوع میوه خشک (لرک)، نوشیدنی، آبمیوه، حلوا شکری، برنج، سبزیجات تهیه شده از هفت دانه مختلف و سایر لوازم بود. فلسفه وجودی این پنج روز بر این اساس است که در دوران باستان، ایرانیان برای هر روز از سی روز ماه نامی انتخاب کرده بودند و در نتیجه، روزهای ماه به سی روز با نامهای مختلف تقسیم میشد. اگر ۱۲ ماه سال را در این سی روز ضرب کنیم، عدد ۳۶۰ به دست میآید که پنج روز کمتر از تعداد روزهای سال است. به همین دلیل این پنج روز اضافی را پنج روز آخر سال مینامیدند. نام هر یک از این روزها عبارتند از: ۱- اهنواد ۲- اُشتَوَد ۳- سپنتَمَد ۴- وَهوخوشَتَر ۵- وهِشتُواش
پس از شکست ساسانیان، زرتشتیان سال کبیسه را از دست دادند و نوروز به اواسط تابستان منتقل شد که هنوز هم به طور سنتی بین تابستان و روزهای آخر تیر جشن گرفته میشود. در پنج روز پایان سال، در آیین زرتشتی، گَنبارهایی برای شادی روح درگذشتگان برگزار میشود. در آخرین روز پنجه، آتشهایی برای شادی و اطلاعرسانی بر روی پشت بامها روشن میشود. در بخشی از مراسم گهنبارخوانی، موبد زرتشتی شاخه سبزی را برای طلب آمرزش برای درگذشتگان بالا میبرد و شرکتکنندگان با بالا بردن انگشت دست راست خود، موبد را همراهی میکنند. علاوه بر این، موبدان با روشن کردن آتش و دود کردن اسپن، شرکتکنندگان در مراسم را همراهی میکنند. زرتشتیان در طول مراسم مذهبی، سر خود را روی کتاب مقدس میپوشانند تا از ریزش مو جلوگیری شود. پس از خواندن گهنبار اوستا، میوههای خشک (لورک) نیز برای تبرک بین شرکتکنندگان توزیع میشود. جمعآوری خار و هیزم برای روشن کردن آتش روی پشت بامها از دیگر مراسم این آیین است.
روستای مزرعه کلانتر کجاست؟
روستای مزرعه کلانتر در بخش مرکزی شهرستان میبد، در ۱۱ کیلومتری جنوب شرقی میبد و ۳۶ کیلومتری شهر یزد واقع شده است. ارتفاع روستای مزرعه کلانتر حدود ۱۱۰۲ متر از سطح دریا است و آب و هوای گرم و خشک دارد.
آب و هوای این روستا در بهار و پاییز نسبتاً خنک است. روستای مزرعه کلانتر یکی از مکانهای تاریخی و ارزشمند استان یزد است. در این روستا، آثاری از آب انبارهای قدیمی، آسیابهای آبی و بقایای یک قلعه تاریخی باقی مانده است. قدمت این قلعه به دوران قبل از اسلام برمیگردد. مزرعه کلانتر از گذشتههای دور در مسیر راههای تجاری و ارتباطی قرار داشته و به همین دلیل دارای ارزشهای تاریخی و گردشگری است. مردم روستای مزرعه کلانتر به زبان فارسی با لهجه یزدی صحبت میکنند و پیرو آیین زرتشت هستند. روستای مزرعه کلانتر در قسمت جنوبی شهرستان میبد واقع شده و یکی از مکانهای ارزشمند در بافت تاریخی شهرستان میبد است که از نظر گردشگری اهمیت ویژهای دارد. در این روستا، خانههایی دیده میشود که بر روی سطح شیبداری به سمت غرب ساخته شدهاند و نظام مهندسی خاصی بر این مجموعه حاکم است. خانههای این منطقه دارای سبک معماری منحصر به فردی هستند. هر خانه دارای راهروهای طولانی است و پلان دو خانه به گونهای با هم طراحی شدهاند که از فضای پشت بام نمیتوان آنها را از یکدیگر جدا کرد. البته این موضوع در بسیاری از خانههای شهرهای کویری دیده میشود.