ارامنه در اصفهان؛ از تاریخ تا معماری ایرانی کلیسا

تاریخچه مهاجرت ارامنه به اصفهان

اصفهان، پایتخت جدید امپراتوری صفوی، تا اوایل قرن هفدهم میلادی از جنوب به رودخانه زاینده رود محدود بود، اما پس از مهاجرت بزرگ ارامنه ساکن دشت آرارات به اصفهان و اسکان آنها در کرانه‌های جنوبی رودخانه، این منطقه از شهر شروع به جمعیت‌پذیری کرد و به طور فزاینده‌ای به سمت ارتفاعات جنوب رودخانه گسترش یافت. سال‌ها قبل از این رویداد، در اواخر قرن شانزدهم و قبل از شروع جنگ‌های ایران و عثمانی، تعدادی از ارامنه ساکن در برخی از روستاهای مناطق قره‌باغ، شماخی و گنجه به دلیل ظلم و ستم حاکمان عثمانی با اجازه شاه عباس صفوی به صورت گروهی به ایران مهاجرت کرده و به دستور شاه در حومه اصفهان و شمال رودخانه زاینده رود ساکن شده بودند.

تاریخچه کلیساهای ارمنی در اصفهان

طبق اطلاعات موجود، قبل از پایان قرن هفدهم، شش کلیسا در خود اصفهان و ۲۴ کلیسا در منطقه جلفای نو وجود داشت که امروزه تنها ۱۳ کلیسا در منطقه جلفا باقی مانده است.

کلیساهای ساخته شده در اصفهان صرفاً یک ساختمان خاص برای انجام مراسم مذهبی نبودند، بلکه شامل مجموعه‌ای از بناهای مختلف در اطراف ساختمان کلیسا بودند که کاربردهای علمی و فرهنگی داشتند. نسخه‌های خطی زیادی در آنها نوشته شده بود که نمونه‌هایی از آنها در حال حاضر در موزه کلیسای وانک اصفهان نگهداری می‌شود. در محوطه اطراف این کلیساها، مقبره‌های روحانیون، بازرگانان و افراد سرشناس ارمنی وجود دارد که بخشی از تاریخ ارمنیان جلفای اصفهان را نشان می‌دهد.

معماری کلیساهای ارمنی در اصفهان

اگرچه کلیساهای اصفهان توسط معماران ارمنی ساخته شده‌اند، اما هیچ شباهتی بین آنها و کلیساهای ارمنستان یا حتی کلیساهای استان شمالی آذربایجان مانند قره کلیسا، هفتوان، زور زور و کلیسای سنت استپانوس وجود ندارد. دلیل این امر را باید در شرایط اجتماعی حاکم بر قرن هفدهم میلادی جستجو کرد.

شاه عباس برای اینکه ساخت کلیساهای متعدد برای او دردسرساز نشود و احساسات مذهبی مردم اصفهان و در نتیجه درگیری‌های مذهبی را تحریک نکند، ساخت کلیساها را منوط به متفاوت بودن معماری آنها با کلیساهای ارمنستان کرد. بنابراین، معماران ارمنی چاره را در ساخت کلیساهایی به سبک معماری ایرانی و گاهی با ظاهری شبیه مساجد دیدند. البته شرایط دیگری مانند آب و هوا و نوع مصالح از جمله آجر و خشت نیز در این امر دخیل بودند.

کلیساهای باقی مانده در اصفهان

صومعه آمناپرگیچ مقدس (کلیسای وانک)
کلیسای هوسیپ آرماتاتسی مقدس
کلیسای بدگم مقدس
کلیسای آسدوادزادزین (مریم) مقدس
کلیسای گئورگ مقدس
کلیسای گریگور لوساوریچ مقدس
کلیسای هاکوب مقدس
کلیسای هوهانس مگردیچ مقدس
کلیسای کاترین مقدس
کلیسای میناس مقدس
کلیسای نرسس مقدس
کلیسای نیکوگایوس مقدس