بازار قدیم آمل؛ پایین بازار آمل

موقعیت بازار

بازار آمل از پیشینه تاریخی، موقعیت جغرافیایی و تنوع عملکردی ویژه‌ای در منطقه شمال کشور برخوردار است و در مقایسه با سایر بازارهای شهری ایران، کارکردهای متنوعی را محقق کرده است. بازار آمل دارای کارکردهای همزمان متعددی مانند بازارهای دائمی، بازارهای محلی و بازارهای هفتگی است که منجر به استقرار فضاهای مسکونی در کنار اماکن تجاری در ساختار بازار شده و در نتیجه این پیوستگی فضایی، نیازهای ساکنان محله‌های مجاور و کل شهر در دوره‌های مختلف تاریخی در داخل بازار برآورده شده است.

پیشینه

بازار قدیمی آمل، معروف به بازار پایین یا چهار سوق آمل، بازاری با ریشه‌های باستانی است که در مرکز شهر واقع شده است. این بازار رکن اصلی و اولیه سازماندهی و هسته شهر قدیمی محسوب می‌شود. رکن اصلی ساخت بازار آمل به دوران ساسانیان برمی‌گردد و هنوز پابرجاست و اگرچه برخی از بخش‌های این بازار دستخوش تغییرات عجولانه و نوسازی‌های غیراصولی شده و به دلیل الزامات اقتصادی و اجتماعی زمان، زیبایی سابق خود را از دست داده است، اما همچنان دارای اهمیت و اعتبار است. این بازار هنوز هم ارتباط خود را با مناطق مسکونی مجاور تا حد قابل توجهی حفظ کرده و به عنوان مرکز تجمع و داد و ستد مردم، عملکرد بسیار خوبی دارد. مغازه‌های این بازار با سقف‌های سفالی شیب‌دار و بیرون‌زده برای محافظت از باران و آفتاب، دارای فضاهای باز داخلی برای برگزاری بازارهای هفتگی در گذشته هستند. این بازار مانند سایر بازارهای قدیمی، علاوه بر عملکرد اصلی خود که مبادله کالا است، نقش فرهنگی و تبادل افکار و اندیشه‌ها، انتشار اخبار و مرکزی برای ارتباطات اجتماعی مردم نیز دارد. در حال حاضر، این بازار نقش بسیار مهمی در زندگی اجتماعی-اقتصادی مردم ایفا می‌کند. ساختار فضایی، عناصر معماری، صنایع دستی، محصولات محلی، مساجد و خانه‌های تاریخی از جمله جاذبه‌های این بازار است.

بازار آمل

بازار چهار سوق آمل از نظر دسترسی از چهار طرف با بازارهای معروف تبریز و اصفهان متفاوت است و وجود مسجد جامع تاریخی آمل بر ارزش و قدمت بازار افزوده است.

مسیر عطاران امل

مسیر اصلی بازار قدیمی آمل به همراه مسیرهای فرعی منشعب از آن (مسیر عطاران، مسیر پالاندوزان، مسیر نمدمالان و مسیر نورسته) نقش مهمی در شکل‌گیری و تعریف مرزهای بافت دارند. مسیر اصلی دقیقاً و بلافاصله پس از پل دوازده چشمه (جنوب شرقی بافت) آغاز می‌شود و به صورت مورب و طولی در بافت حرکت می‌کند و تا نزدیکی مرکز اصلی کاشی‌کاری‌های محله (مسجد حاج علی کوچک) ادامه می‌یابد. بازار با ویژگی طولی و خطی خود (گذرگاه و محور اصلی بافت)، ادغام برخی از مراکز محله با آن (محله مشایی و محله شاهاندشتی)، برخورداری از کاربری اجتماعی-اقتصادی و نزدیکی به سایر عناصر شهری اصلی بافت (مسجد جامع آمل، مسجد آقا عباس، حمام آمل و غیره)، بخش بزرگی از بافت مسکونی اطراف را تحت تأثیر مستقیم خود دارد. در واقع، برش و عبور مورب بازار از میان بافت، باعث می‌شود که از دو طرف (بافت مسکونی اطراف بازار) عمق واحدی را بپوشاند. مراکز و گذرهای اصلی محلات، به جز سه مرکز اصلی محله چه مشایی (محله چهار سوق)، محله شاهاندشت (تکیه هاشمی) و محله کاشی (مسجد جامع علی کوچک)، بقیه مراکز اصلی در فاصله‌ای از خط اصلی بازار و تقریباً در مرکز ثقل هندسی محلات قرار دارند. از آنجا که خیابان اصلی بازار، بافت را به صورت مورب قطع کرده است، این مراکز اصلی با گذرهای اصلی بین آنها، عملاً یک حلقه فرعی پنهان (نخ نامرئی) در اطراف بازار ایجاد می‌کنند. علاوه بر این، هر یک از این مراکز اصلی، شعاع نفوذ خاص خود را دارند. از آنجا که بافت قدیمی آمل از تداخل فیزیکی و عبور خیابان‌های چلیپای و رضاخانی مصون مانده است، پیوستگی حقوقی عناصر شهری و مراکز محلات از طریق گذرها و گذرهای اصلی بافت، منجر به شکل‌گیری و انسجام بافت می‌شود.