جغرافیای سد شاه عباسی طبس
برای دیدن طاق شاه عباسی که به سد شاه عباسی نیز معروف است، باید به روستای ۷۰۰ ساله خور، در ۲۷ کیلومتری شهر طبس، در نزدیکی چشمه آب گرم مرتضی علی (ع) سفر کنید. در بالای این چشمه، درهای باریک وجود دارد که طاق شاه عباسی در آن ساخته شده است. این طاق به دوره صفویه نسبت داده میشود و اعتقاد بر این است که سنگنگارههای بز کوهی حک شده بر روی آن نمادی از درخواست آب فراوان، حاصلخیزی و فراوانی نعمت است. برخی نیز این بزها را نمادی از فرشتگانی میدانند که برای حفاظت از آب، افزایش و فراوانی نعمت بر روی دیوارههای طاق دعا میکنند.
روش کار سد شاه عباسی طبس
ایرانیان سدهایی را در درههای باریک بر روی طاقهای آجری میساختند که نیاز به سیستم انحراف آب را در طول ساخت از بین میبرد. این روش نوآورانه با حداکثر عملکرد کاهش سیلاب سد عباسی ترکیب شده است. سیلها با دوره بازگشت ۱۰ سال آزادانه از زیر طاق عبور میکنند. در سیلابهای بزرگتر، مقداری از حجم سیلاب در پشت سد ذخیره میشود، بنابراین، سد عباسی صدها سال است که شهر طبس را از سیلابهای رودخانه نهرین محافظت کرده است.
با توجه به اینکه به دلیل محل قرارگیری خروجی سد، رسوب در پشت سد ذخیره نمیشود، میتوان انتظار داشت که این سازه بینظیر هزاران سال بدون نیاز به نگهداری و مدیریت، وظیفه اصلی خود را انجام دهد.
نکته مهم این است که اگر امروز سدی برای کنترل سیلاب رودخانه نهرین بر اساس آخرین دستاوردهای مهندسی سد و سیل ساخته شود، مشخصات آن بسیار نزدیک به سد عباسی خواهد بود.
سازه سد شاه عباسی در طبس
طاق در قسمت پایین شامل یک طاق آجری است که پایه آن بر روی کوههای سنگی دو طرف رودخانه قرار دارد. ارتفاع طاق تا پایین قله آن ۱۷ متر و ارتفاع آن ۳۰ متر تخمین زده میشود. این طاق قدیمیترین قسمت بنا است. دو قسمتی بودن بنا از نظر زمان ایجاد آن، به ویژه از پشت طاق، به وضوح قابل مشاهده است.
نکته جالب در مورد این طاق، نحوه قرارگیری آجرهای آن است که به عرض خاصی محدود نشدهاند، بلکه به صورت شعاعی تا بدنه کوه ادامه یافته و طاقی با مقاومت بسیار زیاد ایجاد کردهاند. قسمت بالایی سد که از قلوه سنگ ساخته شده، سومین مرحله مرمت یا ایجاد سد است.
در بالا، سد حالت قوسی به خود گرفته است تا بتواند فشار آب را در عرض وسیعتر دهانه دره به طور مؤثرتری تحمل کند. این یکی از راهکارهای قابل توجهی است که معماران ایرانی با درک صحیح خود از مقاومت مصالح و استحکام سازهای ساختمانها، آن را درک و به کار گرفتهاند. آخرین بازسازیها احتمالاً به دستور شاه عباس انجام شده است.
در کنار این سد، نقشهایی از چندین بز بر روی سنگ حک شده است. این سنگنگارهها نمادی از درخواست آب فراوان، حاصلخیزی و فراوانی نعمت هستند و برخی این بزها را نمادی از فرشتگانی میدانند که برای حفاظت از آب، افزایش و فراوانی نعمت بر روی دیوارهای طاق دعا میکنند. قدمت این سنگنگارهها مشخص نیست، اما کارشناسان معتقدند که قدمت آنها بیش از ۷۰۰۰ سال است.
چشمه آب گرم مرتضی علی در طبس
اگر گذرتان به طبس و روستای خور افتاد، پس از دیدن این سد جالب و شگفتانگیز، حتماً از چشمه مرتضی علی دیدن کنید که شما را بیشتر شگفتزده خواهد کرد.
این چشمه دارای دو بخش سرد و گرم است که به موازات یکدیگر جریان دارند. به این معنی که یک طرف چشمه سرد و طرف دیگر گرم است و با قدم زدن در آن، میتوانید یک پا را در آب سرد چشمه و پای دیگر را در آب گرم فرو کنید.
دلیل این امر این است که آب گرم چشمه از دیواره سمت راست به رودخانه میریزد و این امر اختلاف دمایی را در چشمه ایجاد میکند که گاهی به ۱۰ درجه میرسد! غلظت بیشتر آب گرم و تفاوت ساختاری آن با آب سردی که در بستر رودخانه جاری است، باعث میشود که این آبها تا مسافتی حدود سیصد متر در امتداد بستر رودخانه حرکت کنند، در حالی که کاملاً با هم مخلوط نشدهاند و میتوانند در بستر رودخانه از هم جدا شوند! به این ترتیب میتوانید ببینید که در یک طرف رودخانه آب سرد و در طرف دیگر آب گرم جریان دارد.
برای رسیدن به چشمه آب گرم مرتضی علی، باید از شهر طبس عبور کنید و سپس حدود پنج کیلومتر پیادهروی کنید که بیشتر آن از طریق آب است. در طول مسیر، در دو طرف با دیوارههای بلند و دره مانندی همراه خواهید بود که روی آنها حفرههای کوچک و بزرگ با نظم خاصی قرار گرفتهاند. برخی از این حفرهها، چشمههای جوشانی هستند که بزرگترین آنها به حمام مرتضی علی معروف است.