غار سلمان
معبد غار تاریشا یا سلمان بزرگترین کتیبه میخی ایلام نو را در خود جای داده است. در غار سلمان چهار نقش برجسته وجود دارد که دو تای آنها در داخل غار و دو تای دیگر در خارج از غار دیده میشوند. بزرگترین کتیبه میخی از دوره عیلامی در این غار یافت شده است که از زمان “شاهک عیلامی” باقی مانده است و همچنین برای اولین بار حضور یک زن در کنار یک مرد در نقش برجستههای این غار دیده شده است. در حجاریها، “هوهین”، همسر و خواهر شاهک، در یک مراسم آیینی شرکت میکند و کاهن اعظم در جلوی آنها دیده میشود. این نشانهها نشان میدهد که غار سلمان معبد “تاریشا” بوده است. غار دیگری در کنار این غار در دوره ایلخانی به مکانی مقدس تبدیل شده و سازههای مذهبی در جلوی آن شکل گرفتهاند.
سنگنگاره کول فرح
سنگنگاره کول فرح یکی از آثار تاریخی استان خوزستان است که در منطقهای به نام «تنگه کول فرح» در ۷ کیلومتری شمال شرقی ایذه واقع شده است. سنگنگاره کول فرح شامل ۶ نقش برجسته است که متعلق به دوره عیلامی (عیلام باستان) است. با توجه به تصاویر حکاکی شده در این سنگنگاره و بقایایی مانند گورها، کانالهای آب، ساختمانها و مناطق دیدهبانی که از محل زندگی مردم آن زمان در کوهستان باقی مانده است، میتوان گفت که این مکان معبد نارسینا (یکی از خدایان عیلامی) بوده است.
دشت سوسن
«دشت سوسن» یکی از جاذبههای طبیعی ایذه است که در ۳۵ کیلومتری شمال غربی این شهر واقع شده است. دشت سوسن یکی از گذرگاههای رودخانه خروشان کارون است و توسط این رودخانه به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم میشود. در واقع عبور رودخانه کارون از دشت سوسن منجر به پیدایش زمینهای حاصلخیز در این منطقه شده است. این دشت از بهمن تا خرداد طبیعت بسیار زیبایی دارد و در این ایام (به ویژه در ایام تعطیلات نوروز) افراد زیادی برای لذت بردن از مناظر زیبای آن به این منطقه سفر میکنند. دشت سوسن علاوه بر طبیعت زیبا، سرشار از آثار تاریخی مانند تپههای باستانی، پلها و «برد گوری» (سنگ قبرهایی به شکل شیر سنگی که به عنوان نمادی از شجاعت و دلاوری متوفی بر روی قبور نصب میشد) است. وجود دو عامل، زمینهای حاصلخیز و جادههای ارتباطی به سایر نقاط در گذشته، عامل مهمی در پیدایش آثار و مکانهای متعدد در این منطقه بوده است که اکنون در بسیاری از نقاط این منطقه قابل مشاهده است. یکی از این جادهها که اصفهان و فلات مرکزی ایران را به شوش و بینالنهرین متصل میکرده، جاده «دز-پارت» است که در هر ۵ مایل آن قلعههایی ساخته شده است که به نظر میرسد برای رفاه حال کاروانیان در طول مسیر ساخته شدهاند و بقایای آنها هنوز موجود است. این جاده از اصفهان به دهدز، با عبور از پل “شالو”، به دو شاخه تقسیم میشود که یکی به ایذه منتهی میشود و دیگری در امتداد رودخانه کارون ادامه مییابد.
آبشار توف اسپید
این منطقه شامل دو آبشار بزرگ است که به آبشارهای توف اسپید اول و دوم معروف هستند. این آبشارها در منطقه حفاظت شده “شالو و مونگشت” واقع شدهاند و از ارتفاعات این منطقه سرچشمه میگیرند. آبشارهای توف اسپید یا توف سفید در ۳۴ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان ایذه در میان صخرههای عظیم واقع شدهاند. در زمستان، وقتی هوا سرد میشود، این آبشارها یخ میزنند و مناظر زیبایی را ایجاد میکنند. این آبشارها از طریق شهرستان ایذه، در مسیر صعود به قله مونگشت از دره “شناز و گردوسون” قابل دسترسی هستند.
تالاب میانگران
«تالاب میانگران» یکی از تالابهای برجسته کشور است که با مساحتی متغیر، اما حدود ۲۴۰۰ هکتار، در دامنههای جنوب غربی رشتهکوههای زاگرس و در فاصله یک و نیم کیلومتری شهر ایذه واقع شده است. بسیاری از گردشگران و مسافران، هنگامی که تصمیم میگیرند از شهرهای اهواز، باغملک، شهرکرد و اصفهان وارد شهر ایذه شوند، با دشتی سرسبز و پرآب مواجه میشوند که همان تالاب میانگران است. در کنار این تالاب، جاده ایذه-شهرکرد قرار دارد که گاهی تالاب فصلی «بندون» در آن نمایان میشود. این جاذبه طبیعی علاوه بر اینکه یک تالاب محسوب میشود، در بهمن ۱۳۸۹ به عنوان پناهگاه حیات وحش میانگران توسط سازمان محیط زیست کشور تأیید شد. این تالاب توسط هیچ رودخانهای تغذیه نمیشود و به همین دلیل، بارندگی و آب حاصل از ذوب برف در ارتفاعات منطقه و حتی بخشی از فاضلاب شهری به این تالاب سرازیر میشود.
محوطه باستانی شامی
در ۹ کیلومتری روستای شامی در دهستان «سوسن» در شمال شهرستان ایذه، آثار باستانی مربوط به دوره «ایلیمایی» در ۱۵۰ سال پیش از میلاد کشف شده است که شامل مجسمهای نمایانگر یک سردار اشکانی، سنگهای مرمر و یک گورستان باستانی است. مجسمه تمام قد سردار اشکانی ۲۸۵ سانتیمتر ارتفاع و ۷۰ سانتیمتر عرض دارد و از جنس برنز است. کشف این مجسمه بینظیر، تاریکیهای تاریخی دوره اشکانی در سرزمین ایلام را روشن کرد. این مجسمه اکنون در موزه ایران باستان به نمایش گذاشته شده است.
پل تاریخی شالو
پل تاریخی شالو یکی از آثار باستانی شهرستان ایذه و استان خوزستان است. این پل از دو ستون بلند و محکم و دو طناب ضخیم و محکم تشکیل شده است. در گذشته این پل چوبی و ترکیبی از چوب و طناب بوده است. بعدها دو سر پل با استفاده از کابل به هم متصل شدهاند.
باجول
باجول منطقهای خوش آب و هوا در جنوب شهرستان ایذه است. در گذشته به دلیل ساخت سد در مسیر رودخانه، بخشهایی از این منطقه به زیر آب میرفت. منطقه باجول یکی از مناطق گردشگری ایذه است که پس از آبگیری دریاچه سد کارون ۳ به قطب گردشگری تبدیل شده و این منطقه مشرف به دامنههای کوه منگشت است. یکی از آثار تاریخی که در این منطقه باقی مانده است، نقش برجسته باجول است که به زمان پادشاهان محلی الیمایی در دوران امپراتوری اشکانی برمیگردد.
قلعه تل
“قلعه تل” بین شهرهای باغملک و ایذه در مسیر شاهی استانهای فارس و خوزستان واقع شده است. بنای اولیه این قلعه حدود سال ۱۷۹۰ میلادی ساخته شده است. ساخت این قلعه به “محمدتقی خان چهارلنگ بختیاری” نسبت داده میشود. او که معاصر حکومت فتحعلی شاه قاجار بود، شورش خود را علیه حکومت مرکزی در اواخر این دوره آغاز کرد و از این بنا بر منطقه بختیاری در حاشیه کوههای زاگرس حکومت میکرد تا اینکه در زمان حکومت محمدشاه قاجار دستگیر و به تهران منتقل شد. ساختمان قلعه تل در طول جنگ جهانی دوم و شهریور ۱۳۲۰ رو به ویرانی گذاشت. پس از توطئه خانهای هفت لنگ و چهار لنگ، یعنی «مهراب خان بهداروند» و «فرج الله خان» علیه دولت مرکزی رضاخان، نیروهای دولتی قلعه را اشغال و بخشهایی از زمینهای اطراف قلعه را با هواپیماهای جنگی ساخت آلمان بمباران کردند. در سال ۱۸۴۰ میلادی، ساختمان قلعه حوزه نفوذ وسیعی داشت که دامنه آن از شمال و شمال شرقی تا مناطق اراک و اصفهان از یک سو و سراسر لرستان و خوزستان و بخشهایی از فارس و کهگیلویه از سوی دیگر امتداد داشت. در این دوره، قلعه تل به عنوان مرکز فرماندهی ایل بختیاری ایفای نقش میکرد و نگرانیهایی را برای دولت مرکزی ایجاد میکرد. قلعه تل به دلیل قرار گرفتن در دشت حاصلخیز و نزدیکی به مناطق کوهستانی و مسیرهای ارتباطی بین شوش، ایذه، شهرکرد و اصفهان، همواره مورد توجه بوده است. قلعه تل بر روی یک زیگورات عیلامی ساخته شده است و موقعیت نظامی ممتاز آن بر فراز تپه، ضمن فراهم کردن دید کافی بر جادههای منشعب از چهار جهت، باعث شده بود که پیوسته مورد استفاده جنگجویان و سلحشوران محلی قرار گیرد. این قلعه بنایی خشتی و گلی است که برجها و برخی از قسمتهای حصار سدها و سقف مخازن و طاقها از آجر ساخته شده و به شکل دژهای نظامی قدیمی ساخته شده و چهار برج دایرهای داشته است. آجرهای بنا به اوایل دوره قاجار یا زندیه مربوط نمیشود و سنگ لاشههای به کار رفته در بنا نشان میدهد که متعلق به معماری دوره زندیه است و میتوان آن را با قلعههای کریمخانی در فارس مقایسه کرد.