قلعه فورک
قلعه فورک در روستایی به همین نام، در ۵ کیلومتری بخش دارمین و در شرق شهر بیرجند واقع شده است. قلعههای بیرجند در دورههای مختلف ساخته شدهاند. وجود مناطق کوهستانی فراوان باعث شده است که فرقه اسماعیلیه دامنه نفوذ خود را به این منطقه گسترش دهند و برای دفاع از خود، قلعههای بلند و مستحکمی را در بیشتر مناطق این شهر و سایر شهرهای جنوب خراسان ساخته و نگهداری کنند. بعدها، ساکنان این شهر از آسایش کافی برخوردار نبودند و مورد حمله مغولان، ترکمنها و افغانها قرار گرفتند. بخش قدیمی این شهر با کوچههای تنگ و تاریک و دیوارهای بلند بر روی تپهها ساخته شده است تا مردم بتوانند از جان، مال و ناموس خود دفاع کنند.
این قلعه تاریخی از بناهای دوره افشاریه است که در زمان نادرشاه توسط میرزارفیع خان، حاکم محلی، ساخته شده است. فضاهای داخلی قلعه از شرق به غرب شامل ۳ قسمت است. قسمت اول محل زندگی کارکنان انبار آذوقه و محل نگهداری دام است. بخش دوم، محل سکونت سربازان و نگهبانان و محل نگهداری آذوقه نظامی است و بخش سوم که مهمترین بخش قلعه محسوب میشود، محل سکونت حاکم و اطرافیان او بوده است.
قلعه حوض غلام کش
این قلعه عظیم در جنوب شرقی شهر بیرجند و در نزدیکی روستای مود واقع شده است. در گذشته، حصاری با برجهای متعدد در اطراف قلعه وجود داشته که اکنون بقایای آن در برخی از قسمتها دیده میشود. در گوشه شمال غربی قلعه، فضایی مربع شکل وجود دارد که هر ضلع آن بیش از پنجاه متر است و چندین ستون آجری چهارضلعی در آن دیده میشود که سطح بیرونی آن با ملات ساروج پوشیده شده است. بخشی از دیوارهای این فضا را سنگهای طبیعی کوهستان تشکیل دادهاند و دیوارها نیز با ملات ساروج پوشیده شدهاند.
در جبهه شمالی، استحکاماتی ساخته شده که علاوه بر کنترل سیل، عملکرد دفاعی نیز داشته و بخشی از حصار قلعه بوده است. در جبهه شرقی، آثاری از بخشی از حصار و چندین برج دیده میشود. همچنین بقایای یک آب انبار در بیرون قلعه وجود دارد. در وسط این قلعه سه ستون وجود دارد و آثار طاقهایی بر دیوارهای دو طرف آن دیده میشود. طبق شواهد موجود، این قلعه یکی از قلعههای اسماعیلیه بوده است.
قلعه حسن آباد
قلعه حسن آباد، قلعهای به جا مانده از اسماعیلیه است و قدمت آن به قرن ششم و هفتم هجری قمری برمیگردد که در ۸ کیلومتری شمال غربی فردوس و ۲ کیلومتری روستای حسن آباد واقع شده است.
این قلعه بر فراز کوهی ساخته شده که مردم روستای حسن آباد آن را قلعه دختر مینامند. این قلعه دارای چندین دیوار سنگی است و در آن، آثاری از حمام، برج، بارو و میخهای آهنی بزرگ دیده میشود. روبروی این کوه، کوه دیگری به نام شاه مرغان قرار دارد و در زمستان، دودی از دهانه چاهی در قله آن دیده میشود که به نظر میرسد بخار آب باشد.
قلعه اسماعیلیه
در دوره سلجوقیان، اسماعیلیان طبس را فتح کردند و قلعههای محکمی در کوههای آن ساختند. قلعه اسماعیلیان طبس که یکی از قلعههای معروف این فرقه است، بر فراز کوهی در مجاورت روستای خروان پایین ساخته شده است. از بالای قلعه، هر جا که نگاه کنیم، کوه است و افق دیده نمیشود و فقط روستاهای خروان باعان و باعان دیده میشوند. در داخل قلعه چهار آب انبار وجود دارد که سالمترین آنها در بالاترین سطح کوه قرار دارد و فقط پوشش گنبدی آن در وسط بنا تخریب شده است.
قلعه دختر
از قدیمیترین آثار بشرویه، قلعهای است که در دوازده کیلومتری غرب بشرویه، در مجاورت آسیاب آبی معروف به آسیاب دهنه، بر فراز کوهی به ارتفاع ۴۰۰ متر از سطح زمین قرار دارد و به قلعه دختر معروف است. این قلعه بر فراز قلهای مخروطی شکل قرار دارد و از سه طرف مشرف به پرتگاهی است که تقریباً غیرقابل عبور است و فقط از سمت جنوب، راه عبور دشواری به آن وجود دارد.
در مورد پیشینه تاریخی این قلعه میتوان گفت که قلعه مذکور از جمله سلسله قلعههایی است که با همین نام از دوران ساسانیان باقی مانده و نمونههایی از آن در شهرهای دیگر ایران مانند قلعه دختر فیروزآباد، قلعه دختر بین مشهد و تربت حیدریه، قلعه دختر بجستان و قلعه دختر شوشتر وجود دارد. به نوعی، نمونهای از بناهای متعدد دیگری است که در نقاط مختلف ایران، آذربایجان، هند و لبنان وجود دارد و همگی از نظر ساخت و ساز در ارتفاعات و نقاط صعبالعبور واقع شدهاند. بیشتر این بناها سبک معماری قبل از اسلام، به ویژه دوران ساسانیان، را دارند و عمدتاً جنبه مقدس و دفاعی داشتهاند. گفته میشود که این قلعه در زمان نفوذ اسماعیلیان مورد استفاده آنها قرار گرفته است.
قلعه بیرجند
قلعه بیرجند که با نامهای قلعه تهده و پایینشهر نیز شناخته میشود، بزرگترین و قدیمیترین بنای تاریخی بیرجند است. این قلعه که یکی از جاذبههای گردشگری بیرجند و استان خراسان جنوبی است، …