آناهید خضیر: کتاب «انسانشناسی دین؛ آیینها و مناسک دینی در ایران» نوشته علی بلوکباشی توسط موقوفه دکتر محمود افشار یزدی با همکاری انتشارات سخن منتشر شد. این کتاب شامل ۲۳ گفتار در زمینه انسانشناسی فرهنگ دینی است که در پنج بخش تنظیم شده است.
پس از یک یادداشت کلی و پیشگفتار در باب مطالعات دینی، بخش اول کتاب به ابعاد تاریخی-مذهبی و اسطورهای پنج شخصیت فرهنگساز دینی در گستره فرهنگ شیعه، یعنی علی بن ابی طالب (ع)، حسین بن علی (ع)، عباس بن علی (ع)، فاطمه زهرا (س) و فاطمه کلابیه (ام البنین) میپردازد. در بخشهای دیگر، به مقولههایی مانند آزمون و مناسک، آیینها و مناسک دینی، ساختارها و شعارهای نمادین دینی و باورها و رفتارهای دینی-جادویی پرداخته شده است.
نقش قدرتمند سنت در تداوم و پیوستگی تاریخ و فرهنگ جامعه
مطالعه و بررسی مراسم و آیینهای مذهبی
انسانشناسان با سفر به سرزمینهای جهان غیرغربی و اقامت در میان مردم قبایل و روستاها، شرکت در فعالیتهای مادی و معنوی مردم در زندگی روزمرهشان و حضور در مراسم و آیینهای مذهبی آنها، نقش دین را در فرهنگ این جوامع مطالعه، بررسی، تبیین و تحلیل کردند. آنها با انتشار نتایج دادههای قومنگاری خود، اطلاعات دقیق و گستردهای را در مورد مردم و فرهنگ این دنیای ناشناخته و کشف نشده در دسترس همگان قرار دادند.
مطالب قومنگاری که حاصل تحقیقات انسانشناسان و محققان مستقل و غیر وابسته و تعدادی از مأموران دولتهای اروپایی در این جوامع و فرهنگها بود، دانش فرهنگی دست اولی از سرزمین، فرهنگ، آیینها، باورها و خلق و خوی مردم این قارههای ناشناخته جهان در اختیار استثمارگران اروپایی قرار داد و پیشبرد اهداف و آرمانهای تسلط بر مردم این سرزمینها و بهرهبرداری از منابع طبیعی و انسانی آنها را آسانتر و هموارتر ساخت.
کتاب «انسانشناسی دین: آیینها و مناسک مذهبی در ایران» یکی از آثار برجسته در حوزه انسانشناسی دینی است که به بررسی دقیق و علمی آیینها، مناسک و فرهنگهای مذهبی در ایران میپردازد. این کتاب با تمرکز بر جنبههای انسانشناختی دین، نقش آیینها و مناسک مذهبی را در جامعه ایران تحلیل میکند.
جنبههایی از فرهنگ و مناسک مذهبی ایران
این کتاب به پنج بخش اصلی تقسیم شده است که هر بخش، جنبهای از فرهنگ و مناسک مذهبی ایران را پوشش میدهد. در ابتدای کتاب، پیشگفتاری در مورد تاریخچه و نظریههای انسانشناسی دین ارائه شده است. بلوکباشی در این بخشها، آیینهای مذهبی مختلف ایران، از جمله تعزیه، عزاداری عاشورا و سایر مراسم خاص را تحلیل میکند. یکی از بخشهای مهم کتاب، بررسی دقیق و عمیق آیینهای مذهبی در ایران است. از جمله مراسمی که در این کتاب مورد تحلیل قرار گرفته است، میتوان به آیینهای مذهبی شیعه مانند عاشورا، تعزیه و زیارتهای مذهبی اشاره کرد.
نویسنده با استفاده از روشهای مردمشناسی نشان میدهد که چگونه این آیینها، در کنار تاریخ و فرهنگ ایران، به بخشی جداییناپذیر از هویت دینی مردم ایران تبدیل شدهاند. کتاب بلوکباشی نه تنها به تحلیلهای دینی و مذهبی میپردازد، بلکه توجه ویژهای به تأثیرات اجتماعی و فرهنگی این آیینها دارد. او نشان میدهد که چگونه این آیینها در شکلدهی به روابط اجتماعی، هویت گروهی و تعاملات فرهنگی در جامعه ایران نقش دارند.
به عنوان مثال، مراسم عاشورا، به عنوان یک نماد عمیق فرهنگی و مذهبی در فرهنگ ایران، نه تنها یک مراسم مذهبی، بلکه یکی از بزرگترین فعالیتهای اجتماعی سالانه در ایران است. علی بلوکباشی در این کتاب با بررسی انسانشناسی دینی، برخی از دیدگاهها و نظریهها را نیز نقد میکند. او با استفاده از روشهای علمی و مستند، تلاش میکند تا دیدگاههای سنتی و تاریخی را از منظر مردمشناسی بررسی و نقد کند. این نقدها بیشتر مربوط به باورها و باورهای نادرستی است که در جامعه ایران و حتی در مطالعات غربی در مورد دین و آیینهای ایرانی وجود دارد.
سنتها نقش و کارکرد بسیار مهمی در زندگی مردم دارند
سنتها نیز نقش و کارکرد بسیار مهمی در زندگی مردم دارند و یکی از مقولههای مهم در مطالعات فرهنگی و قومنگاری فرهنگ در جامعه محسوب میشوند. دونالد سویرر در مقاله خود با عنوان «بودیسم عامیانه» به پیچیدگی سنتها و نقش دوگانه آنها در جامعه اشاره میکند و میگوید: سنتها از یک سو نمایانگر والاترین آرمانهای ذهن و روح انسان هستند و از سوی دیگر به عادیترین و پیش پا افتادهترین نیازها و فعالیتهای انسانی تقدس و معنا میبخشند. آنچه در مباحث مختلف این کتاب در توصیف و تبیین سنتهای رایج در میان مردم ایران در زندگی روزمره و مراسم و آیینهای مذهبی آمده است…