لاهیجان یکی از قدیمیترین و زیباترین شهرهای استان گیلان است که به «شهر چای» معروف است، زیرا کشت چای در ایران برای اولین بار توسط «حاج محمد میرزا کاشفالسلطنه چایکار» در سال ۱۳۱۹ هجری قمری در لاهیجان آغاز شد و به سرعت در این شهر و سایر مناطق ساحل جنوبی دریای خزر توسعه یافت. برای آشنایی بیشتر با تاریخچه کشت چای در ایران، با ما همراه شوید.
موزه تاریخ چای، اسکلتی از بتن و خشت خام است که در زمینی به مساحت ۵۱۲ متر مربع در انتهای خیابان کاشف شرقی لاهیجان و در دو طبقه در کنار برج مقبره ساخته شده است. لاهیجان مهمترین مرکز کشت و تولید چای در ایران است و کلمه چای در ایران با نام این شهر گره خورده است.
موزه چای لاهیجان سابقه استفاده، کشت و تولید چای در جهان حدود ۵۰۰۰ سال است، اما ایرانیان ابتدا چای را به عنوان یک ماده دارویی میشناختند و تا حدود قرن ۱۱ و ۱۲ (صفوی تا قاجار) نام آن را در کتابهای پزشکی و داروشناسی ثبت کرده بودند. البته چای هنوز هم به عنوان یک ماده دارویی مورد استفاده قرار میگیرد. چای ابتدا توسط چینیها از طریق جاده ابریشم منتقل شد و به تدریج کشت و تولید آن در هند رونق گرفت و از طریق مسیرهای تجاری جنوبی نیز به ایران وارد شد. قبل از ورود چای به ایران، بیشتر از قهوه استفاده میشد و به همین دلیل، هنوز هم به مکانی که چای سرو میشود، قهوهخانه میگویند. در آن زمان، چای بیشتر جنبه پزشکی و دارویی داشت.
سختیها و محدودیتهای زیادی اعمال شد تا کشت و مصرف چای برای همه اقشار رایج شود. پیش از کاشف السلطنه، حاج محمدحسین اصفهانی در دوران ناصرالدین شاه تلاشهای زیادی برای کشت چای در ایران انجام داد، اما به نتیجه رضایتبخشی نرسید تا اینکه حاج محمد میرزا قوانلو، ملقب به کاشف السلطنه، مظفرالدین شاه را به این کار تشویق کرد.
کاشف السلطنه در سال ۱۲۴۴ هجری قمری در تربت حیدریه متولد شد. در سن ۱۶ سالگی به استخدام وزارت امور خارجه درآمد و به عنوان دبیر دوم برای تحصیل در رشته حقوق در دانشگاه سوربن فرانسه به پاریس رفت. در سال ۱۲۷۲ هجری قمری به عنوان سرکنسول ایران به هند رفت و در آنجا علاوه بر وظایف محوله، فن چایکاری و تهیه چای را آموخت. کاشف السلطنه با جدیت فراوان طی دو سال روش کشت چای را آموخت و با استفاده از موقعیت سیاسی خود توانست ۳۰۰۰ نهال چای را در مراحل مختلف به ایران وارد کند. او معتقد بود که پول کشور نباید صرف خرید چای، قند و شکر و روغن شود. در آن سال ها ده کرور تومان (پنج میلیون تومان) صرف واردات چای می شد. ریاست سازمان چای در زمان رضاشاه به او واگذار شد و طبق وصیتش، پس از مرگ در تپه های چایکاری لاهیجان به خاک سپرده شد.