استان گیلان با میانگین بارندگی سالانه بیش از ۱۵۰۰ میلیمتر، رتبه اول کشور را دارد. در نتیجه این بارندگی فراوان، بیش از ۴۰ رودخانه در استان گیلان جریان دارد که مهمترین آنها رودخانههای سفیدرود، آستاراچای و چمخاله هستند. آب و هوای استان گیلان معتدل و مرطوب است و بیشتر مناطق آن پوشیده از جنگل است. تبخیر فراوان دریای خزر، رطوبت هوا را افزایش میدهد و دما تحت تأثیر رژیم حرارتی معتدل مدیترانهای باقی میماند. این ویژگی، همراه با بارندگیهای مکرر و حاصلخیزی خاک منطقه، مهمترین دلایل غنای استان گیلان از نظر پوشش گیاهی است.
جنگلها و مراتع این منطقه، زیستگاه گونههای مختلفی هستند که حدود ۲۵٪ آنها متعلق به خانواده گیاهان دارویی هستند. در ادامه با برخی از آنها آشنا خواهیم شد.
گل گاوزبان
یکی از شناختهشدهترین گیاهان دارویی بومی استان گیلان است و در ارتفاعات البرز غربی رشد میکند. دارای ساقههای شیاردار، توخالی و آبدار است که در قسمت فوقانی خود به شاخههایی منتهی به گل ختم میشوند. الیاف سفید و خشنی تمام سطح این ساقهها و شاخهها و حتی سطح بیرونی جوانهها را پوشانده و با نزدیک شدن به گل، متراکمتر میشوند. برگهای پهن و نوکتیز این گیاه که سطح صافی ندارند، در حاشیه خود دارای برآمدگیهای ظریفی هستند و توسط دمبرگ کوتاهی به ساقه متصل میشوند. گلهای ستارهای شکل این گیاه دارای ۵ گلبرگ بیضی شکل و نوکتیز و به رنگ بنفش هستند. میوه این گیاه که به شکل فندق کوچک است و برآمدگیهای ظریفی در سطح آن وجود دارد، قهوهای تیره است.
گل گاوزبان
گلهای خشک این گیاه مصارف دارویی دارند و بیشتر به صورت چای استفاده میشوند. گل گاوزبان دارای طبیعتی گرم و مرطوب است، نشاطآور و آرامبخش است، افسردگی و اضطراب را تسکین میدهد، در بهبود کیفیت خواب مؤثر است و تنشهای عصبی را تسکین میدهد. مقوی قلب و اعصاب است، خون را رقیق میکند، انسدادهای عروقی را برطرف میکند و انواع تب را کاهش میدهد. چای گل گاوزبان بهترین نوشیدنی در فصل سرما است. این چای علاوه بر درمان سرماخوردگی، مرهمی قوی برای درمان سرفههای ناشی از این بیماری است. این چای برای افراد مبتلا به آلرژی فصلی نیز بسیار مفید است.
زولنگ
این گیاه خاردار که بومی مناطق شمالی ایران است، با نام چوچاق نیز شناخته میشود و از خانواده چتریان است. این گیاه در ابتدای رشد و قبل از رشد ساقه، دارای برگهای لوبدار است که با دمبرگی بلند به ریشه متصل شده و به صورت گروهی روی زمین گسترده میشوند. این برگهای نرم و لطیف به عنوان سبزی خوراکی استفاده میشوند. پس از رشد ساقه، این گیاه دارای برگهای پهن با بریدگیهای عمیق میشود که لبههای موجدار آن خاردار است. گلهای فشرده و خوشهای این گیاه دارای کاسبرگهای خاردار هستند و رنگ آنها در گونههای مختلف متفاوت است. رنگ گلها در گونههای قابل استفاده، سفید مایل به زرد یا آبی روشن است.
ریشه ضخیم زولنگ که بوی نامطبوعی ندارد و کمی شیرین است، خواص دارویی دارد. ریشه زولنگ طبع گرم و خشک دارد، بادشکن و ضد نفخ است و سوزش معده و سوء هاضمه را تسکین میدهد. این ریشه سموم را از بدن خارج میکند، ضد التهاب است، در درمان استفراغ مداوم استفاده میشود، سنگ کلیه و مثانه را دفع میکند، بواسیر را از بین میبرد و دردهای روماتیسمی را تسکین میدهد. این ریشه دارویی محرک اشتها است و مصرف آن برای افزایش شیردهی و تنظیم قاعدگی به زنان توصیه میشود. استعمال خارجی ریشه زولنگ ورم شدید را درمان میکند.
عروسک پشت صحنه
این گیاه که نام دیگر آن “کاکنه” است، ساقههای گوشتی و راست دارد که معمولاً ارتفاع آنها به یک متر نمیرسد. این گیاه دارای برگهای پهن و موجدار است که با دمبرگهای بلند به ساقه متصل شدهاند و گلهای کوچک آن سفید رنگ و دارای ۵ گلبرگ هستند. این گیاه ریشهای خزنده و منشعب دارد که در رشد سریع گیاه بسیار مؤثر است. عروسک پشت پرده دارای کاسه گلی بزرگ به رنگ نارنجی مایل به قرمز است که میوه نارنجی گیاه به شکل هسته در داخل آن قرار دارد. در پاییز، تحت تأثیر فعالیت باکتریهای سلولزخوار، کاسه گل تجزیه میشود و فقط رگبرگهای آن به شکل توری سفید ظریفی باقی میماند، به طوری که میوه داخل آن قابل مشاهده است. دلیل نامگذاری گیاه عروسک پشت پرده، به دلیل شکل پاییزی میوه و گل آن است.
قسمت قابل استفاده گیاه عروسک پشت پرده، میوه گیلاس مانند آن است که طبیعتی سرد و خشک دارد و ویتامین C آن بیشتر از لیمو است. این میوه جنگلی تب را کاهش میدهد، خون را تصفیه میکند و اسید اوریک را از بین میبرد.