نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در چهار دهه گذشته به عنوان بزرگترین رویداد فرهنگی کشور شناخته شده است. این نمایشگاه هر ساله میلیونها بازدیدکننده و هزاران ناشر داخلی و خارجی را گرد هم میآورد و نقش مهمی در دیپلماسی فرهنگی کشور ایفا میکند. با این حال، تکرار برخی چالشهای اجرایی، این سوال را مطرح کرده است که آیا اصلاحات در سازوکار برگزاری نمایشگاه یک ضرورت است یا صرفاً یک انتخاب؟
نگاهی به تجربه انباشته برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، نشان از تغییر رفتار مخاطبان و رشد چشمگیر بازار نشر دیجیتال دارد، موضوعی که ساختار سنتی نمایشگاه را تحت تأثیر قرار داده است. این نمایشگاه که زمانی مکانی برای ارائه نسخههای چاپی بود، اکنون باید با حضور ناشران دیجیتال، فروشگاههای آنلاین و مدلهای جدید بازاریابی سازگار شود.
اگرچه نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران یک سرمایه فرهنگی برای کشور محسوب میشود، اما بدون بازنگری در ساختار اجرایی خود با خطر کاهش کارایی مواجه خواهد شد. تجربه رویدادهای بزرگ جهانی مانند فرانکفورت، بولونیا و ابوظبی نشان میدهد که ثبات در اجرا و پویایی در سیاستگذاری دو شرط اصلی موفقیت رویدادهای فرهنگی هستند. در ایران نیز دستیابی به چنین وضعیتی تنها از طریق اصلاحات سیستماتیک و برنامهریزیشده محقق میشود.
واقعیت این است که بدون اصلاحات اساسی، نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران نمیتواند پاسخگوی جامعهای باشد که تغییرات فرهنگی و فناوری آن بیش از هر زمان دیگری شتاب گرفته است. این موضوع بهانهای شد تا ایبنا در میزگردی تخصصی با حضور چهار نفر از مدیران و فعالان حوزه نشر کشور، به ضرورت اصلاحات در نمایشگاه کتاب تهران بپردازد، زیرا معتقدیم آینده نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در گرو اجرای این اصلاحات است؛ اصلاحاتی که نه تنها کیفیت نمایشگاه را بهبود میبخشد، بلکه وجهه فرهنگی کشور را در سطح بینالمللی نیز تقویت خواهد کرد.
در میزگرد «اصلاحات اجرایی نمایشگاه بینالمللی کتاب؛ ضرورت یا انتخاب؟»، خبرگزاری ایبنا میزبان محمود آموزگار، رئیس سابق اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران و فعال صنعت نشر، امیرمسعود شهرامنیا، مدیرعامل سابق موسسه نمایشگاههای فرهنگی و فعال صنعت نشر، محمدتقی حقبین، عضو هیئت مدیره انجمن فرهنگی ناشران کودک و نوجوان و فعال صنعت نشر و مهدی عمرانلو، عضو انجمن فرهنگی ناشران بینالمللی و فعال صنعت نشر بود.
کارشناسان این صنعت بر نیاز نمایشگاه به «ثبات ساختاری»، «تغییر مدیریت دولتی به اجرای صنفی» و «بازتعریف نقش بخش مجازی» تأکید کردند و تأکید کردند که مهمترین گام، شفافسازی نقشه راه نمایشگاه است؛ نقشهایی که سالهاست در حال تغییر هستند و هر سال، در قالب مقررات جدید، ناشران را سردرگم میکنند.
– به نظر میرسد پس از سی و شش سال برگزاری نمایشگاه کتاب تهران که تقریباً به جز چند بار، به طور مداوم برگزار شده و به عنوان بزرگترین … شناخته میشود، … با توجه به رویداد فرهنگی در کشور، وقت آن رسیده است که این رویداد را از منظر آسیبشناسی با تأکید بر اصلاحات برای دورههای آینده بررسی کنیم. ضرورت به معنای تقویت نقاط قوت، شناسایی و رفع نقاط ضعف است. یکی از آسیبها مربوط به جنبههای اجرایی نمایشگاه کتاب تهران است. با توجه به زیرساختهای نشر در ایران که میدانیم دارای اشکالاتی از جمله آمار مجوزهای نشر و دسترسی به کتاب و تعداد کم و غیره است، تا چه حد با اصلاح آییننامه و البته تثبیت آن برای حداقل ۵ دوره موافق هستید؟ اصلاح آییننامه باید چه محورهای اصلی داشته باشد تا کیفیت این رویداد ارتقا یابد؟
امیر مسعود شهرام نیا: این کاملاً درست است. یکی از انتقادات وارده به نمایشگاه کتاب تهران، تغییرات و تحولات مداوم آن است. این موضوع در حوزه نشر بینالمللی نیز صادق است. با این حال، یک مشکل عمده برای نمایشگاه تهران، تغییرات و تحولات مداوم در مدیریت، تغییر در ساختار نمایشگاه و تغییر در قوانین و مقررات نمایشگاه است که در حوزه داخلی نیز مضر است.
البته برخی از این رویدادها به دلیل تغییر شرایط و قوانین و مقررات کشور اجتنابناپذیر هستند. نمیتوانیم آنها را به عنوان … در نظر بگیریم. نمایشگاه کتاب را به یک بافت مجزا تبدیل کنیم که همه چیز در آن ثابت باشد. در حالی که ما چندین سال مجبور به تغییر مکان نمایشگاه شدیم، یا مثلاً در بخش بینالملل، به دلیل نوسانات شدید ارزی یا ساختارهای حمایتی دولت، مانند نرخها و تعرفههای نشر بینالمللی که هر ساله تغییر میکنند، نمایشگاه نمیتواند مستقل از آنها عمل کند. بنابراین، باید خود را با آنها وفق دهد، علاوه بر مسائل شدید تورم، طبیعتاً باعث میشود مدیریت هزینهها و نمایشگاه دچار مشکل شود.