مراسم عزاداری در بازار بزرگ تهران هر ساله با شور و شوق زیادی برگزار میشود. بسیاری از مردم نیز از گوشه و کنار تهران برای شرکت در این مراسم به بازار میآیند. این مراسم در گذشته نیز با شکوه و جلال زیادی در بازار برگزار میشد. یکی از مراسمی که همواره مورد توجه مردم، به ویژه پادشاهان قاجار، بوده است، مراسم تعزیه است. از این رو، تکیه دولت برای اجرای تعزیه ساخته شده است. این تکیه هم از نظر تاریخی و هم از نظر معماری و هم از نظر اجرای مراسم باشکوه تعزیه و کمک به رواج این نمایش آیینی اهمیت دارد.
اکنون تنها چیزی که از این تکیه بزرگ و باشکوه باقی مانده، وسایل تعزیهخوانان و تخت و منبر است که تعدادی از آنها در کاخ گلستان نگهداری میشود.
این بنا در جنوب شرقی کاخ گلستان و جنوب غربی شمسالعماره، در شمال سبزه میدان و روبروی مسجد امام قرار داشته است. ساختمان این تکیه ۳ طبقه و از آجر ساخته شده و به شکل دایرهای با قطر تقریبی ۶۰ متر و ارتفاع ۲۴ متر ساخته شده است. مساحت این تکیه ۲۸۲۴ متر مربع است و در وسط حیاط آن، سکویی گرد برای اجرای تعزیه در نظر گرفته شده بود.
تکیه دولت پس از سالها ویرانی، در سال ۱۳۲۵ برای ساخت شعبه بانک ملی در بازار تخریب شد و بیشتر مساحت آن به عنوان زیربنای بانک مورد استفاده قرار گرفت.
تکیه دولت از آن جهت اهمیت دارد که علاوه بر تأثیر قابل توجه آن در رواج و گسترش نمایش آیینی تعزیه، از شاهکارهای معماری دوران قاجار محسوب میشود. تکیه دولت به عنوان بزرگترین تماشاخانه تمام دوران در ایران شناخته میشود و از نظر عظمت با آمفی تئاتر ورونا در ایتالیا مقایسه میشود.
تکیه دولت
موقعیت مکانی تکیه نسبت به کاخ گلستان
تاریخچه ساخت بنا
در مورد تاریخ دقیق ساخت تکیه دولت نقل قولهای متفاوتی وجود دارد. با این حال، اتفاق نظر وجود دارد که این تکیه در سال ۱۲۴۸ هجری قمری (۱۲۸۴ هجری قمری) به دستور ناصرالدین شاه و با توصیه و مساعدت دوستعلی خان معیرالممالک با سرمایهای بالغ بر ۳۰۰ هزار تومان در کنار عمارت بادگیر ساخته شده است. ساخت این بنا ۵ سال از سال ۱۲۸۵ تا ۱۲۹۰ هجری قمری طول کشیده است.
طبق برخی نظرات موجود، هدف اولیه ناصرالدین شاه از ساخت این بنا، اختصاص آن به نمایشهای غیرمذهبی بوده است، زیرا او در سفرهای خود به اروپا با تماشاخانهها و تئاترهای آنجا آشنا شده بود و به همین دلیل تصمیم به ساخت این بنا گرفته است. شباهت معماری این تکیه به بزرگترین تماشاخانه سلطنتی انگلستان، رویال آلبرت هال لندن، گواه این ادعا است. افرادی که از رویکرد غربی ناصرالدین شاه در ساخت تکیه دولت سخن گفتهاند، معتقدند که ساخت آن هنوز به پایان نرسیده بود و همین امر باعث نارضایتی مردم متدین آن زمان شد. در نتیجه، ناصرالدین شاه آن مرکز را به مراسم مذهبی، به ویژه تلاوت قرآن کریم و مراسم تعزیه اختصاص داد.
یحیی ذکاء در کتاب «تاریخ کاخ گلستان و بناهای سلطنتی» دلیل دیگری را برای ساخت این تکیه مطرح کرده است که به واقعیت نزدیکتر به نظر میرسد. او مینویسد:
«معتبرترین و بزرگترین تکیه تهران که مراسم تعزیه دولتی در آن برگزار میشد، تکیه «حاج میرزا آقاسی» (تکیه دولت قدیم) بود که تکیه «عباس آباد» نیز نامیده میشد. استقبال زیاد مردم، به ویژه زنان، از نمایشهای مذهبی و همچنین تنگی و کوچکی فضای تکیه عباس آباد، ناگزیر باعث ازدحام و ناراحتی میشد و کار اجرای شبیهخوانی را مختل میکرد و مقتضیات زمان و شرایط نیز تکیهای بزرگتر و جادارتر را ایجاب میکرد. از این رو، ناصرالدین شاه ضمن صدور دستور شروع ساخت شمس العماره، به دوستعلی خان معیرالممالک نیز دستور ایجاد تکیهای بزرگ در داخل ارگ سلطنتی را صادر کرد.»
محمد کریم پیرنیا در کتاب «معماری ایران» از معمار کمتر شناخته شدهای به نام استاد حسینعلی مهرین به عنوان معمار تکیه دولت یاد میکند.
ویژگیهای بنا
ساختار سقف
ساختمان تکیه به صورت گرد و در سه طبقه ساخته شده بود که با زیرزمین عظیم خود به چهار طبقه میرسید و تمام ساختمان آن تقریباً از آجر سفید ساخته شده بود.
شکل کلی بنا از بیرون به صورت منشوری ۸ وجهی بود که از داخل به استوانهای کامل با قطر مرکزی حدود ۶۰ متر تبدیل میشد. این بنا برای گنجایش حدود ۲۰ هزار نفر طراحی شده بود.
پیش از ساخت کاخها و بناهای بلند در اواخر دوره قاجار، تکیه دولت یکی از بلندترین بناهای پایتخت بود، به طوری که از فاصله ۸ کیلومتری در شهر دیده میشد.
دربار مرکزی