از قاهره تا بیروت، از نابلس تا ریاض، نویسندگان زن عرب در نیم قرن گذشته صدای بیسابقهای به ادبیات عرب بخشیدهاند. آنها نه تنها درباره اشغال و جنگ، بلکه درباره تنهایی، بدن، عشق و شورش علیه سنتهای خفقانآور نیز نوشتهاند. با این حال، بسیاری از این صداها در ایران ناشناخته ماندهاند. این مقاله نقشهای خواندنی از ده رماننویس زن عرب که آثارشان به فارسی ترجمه شده است، ترسیم میکند؛ از نوال السعداوی مصری گرفته تا جوخد الحارثی عمانی، به همراه مروری بر برجستهترین آثار هر یک.
سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – برای دههها، تصویر زنان عرب در ادبیات بیشتر توسط نویسندگان مرد ترسیم میشد تا قلم خود زنان: یا چهرهای در حاشیه یا موجودی افسانهای در حرمسرا. اما از نیمه دوم قرن بیستم، نویسندگان زن عرب وارد عرصهای شدهاند که قبلاً متعلق به آنها نبود. آنها به “موضوع” روایت، راوی و خالق جهانهای داستانی تبدیل شدهاند. زنانی که از تجربیات زیسته خود مینوشتند، تابوها را شکستند و به ادبیات عرب صدایی تازه بخشیدند.
در ایران، آشنایی جدی با این نویسندگان از دهه ۱۳۸۰ جهشی رو به جلو داشت. مترجمان و ناشران ادبی مستقل، آثار این زنان را به فضای مطالعه فارسی معرفی کردند. ناگهان، یک خواننده ایرانی میتوانست با نوال السعداوی از مصر همدردی کند، با حنان الشیخ در خیابانهای بیروت قدم بزند، یا در رمان بدریه البشر با زندگی زنان در ریاض آشنا شود. این موج ترجمهها، دریچهای جدید به ادبیات پویای جهان عرب گشود.
مقاله زیر، ده نویسنده زن عرب را بر روی نقشه جغرافیایی-ادبی از رود نیل در مصر تا سواحل خلیج فارس در عمان و عربستان سعودی قرار میدهد. هر نام، ایستگاهی است: از پیشگامانی که نویسندگی زنان را ممکن ساختند، تا راویان جنگ و تبعید، تا نسل معاصرِ شکلشکنان. این نقشه نه کامل است و نه قطعی، اما تلاش میکند مسیری خواندنی برای ورود به جهانی که زنان عرب خلق کردهاند، ترسیم کند.
این فهرست ادعای جامع بودن یا شمول ندارد، بلکه تلاشی برای ترسیم نقشهای خوانا از روایت زنانه در ادبیات عرب است.
موج اول: پیشگامان
پیشگامانی که نویسندگی زنانه را به ادبیات عرب معرفی کردند
ده رماننویس زن عرب که باید بشناسید
نوال السعداوی
نوال السعداوی (مصر)
زن، بدن و شورش علیه نظم مردسالار
نوال السعداوی (۱۹۳۱-۲۰۲۱) پزشک، روانپزشک و نویسنده مصری بود که زندگی حرفهای و ادبی خود را وقف مبارزه با تابوهای جنسی و اجتماعی در جهان عرب کرد. او که بنیانگذار انجمن همبستگی زنان عرب بود، خشونت ساختاری علیه زنان را با قلمی تیز و نترس به چالش کشید. آثار او در سراسر جهان با استقبال گستردهای روبرو شد.
ده رماننویس زن عرب که باید بشناسیم
آثار ترجمه شده به فارسی:
«خاطرات دختری به نام سعاد» – ترجمه شقایق نیاپور، انتشارات نشر ثالث
برجستهترین اثر نویسنده:
«زن در نقطه صفر» (المرأة عند نقطة الصفر) – مشهورترین رمان نوال السعداوی که در ایران ترجمه رسمی ندارد. این کتاب تصویری تکاندهنده از زن بودن در جامعه مردسالار مصر ارائه میدهد.
گزارشی از جلسه پرسش و پاسخ نوال السعداوی در دانشگاه استکهلم در سال ۲۰۱۶ را در ایبنا بخوانید.
ده رماننویس زن عرب که باید بشناسیم
رضوی عاشور
رضوی عاشور (مصر)
تاریخ از دیدگاه یک زن؛ روایتهای فراموششده
رضوی عاشور (۱۹۴۶-۲۰۱۴) استاد دانشگاه، منتقد ادبی و نویسنده مصری است که تاریخ را از دریچه یک زن بازتفسیر کرده است. رمانهای او اغلب در زمینههای تاریخی مهم مانند جنگهای صلیبی، استعمار و انقلابهای عربی اتفاق میافتند، اما قهرمانان داستانهای او مردم عادی، به ویژه زنان هستند.
ده رماننویس زن عرب که باید بشناسیم
آثار ترجمه شده به فارسی:
“غروب غرناطه” – ترجمه محمد باهر، انتشارات شایا
برجستهترین اثر نویسنده:
“سهگانه غرناطه” (ثلاثیة غرناطه) شامل “غرناطه”، “ماریما” و “رحیل” یکی از بهترین آثار ادبی قرن بیستم در جهان عرب است که در سال ۱۹۹۴ جایزه بهترین کتاب را از آن خود کرد. این سهگانه به دوره پایانی حکومت مسلمانان در اندلس میپردازد. محمد باهر این کتاب را با عنوان “غروب غرناطه” ترجمه کرده است.