سقاتالار یا سقاانفار بناهایی هستند که مطابق با معماری بومی مازندران و به منظور برگزاری مراسم سوگواری سالار شهیدان و قمر بنی هاشم (ع) ساخته شدهاند. این بناهای چهارضلعی در دو طبقه و بر روی چهار ستون چوبی در کنار امامزادهها، تکایا و قبرستانها قرار دارند. استفاده از نقاشی، خوشنویسی و منبتکاری در این بناها به طور چشمگیری مشاهده میشود. برای آشنایی بیشتر با این سازهها، در ادامه با کجارو همراه باشید.
تکایا، میزبانان قدیمی عزاداری اباعبدالله (ع)
تاریخچه عزاداری امام حسین (ع)؛ از روز شهادت تا به امروز
حسینیه اعظم زنجان
سقاتالار که در برخی مناطق استان مازندران سقاانپار یا سقاانفار نیز نامیده میشود، سازهای چوبی است که برای عزاداری در ماه محرم ساخته میشود. این سازههای آیینی معمولاً در کنار حسینیهها، مساجد و قبرستانها ساخته میشدند و اکنون تنها تعداد کمی از آنها در مناطق مرکزی استان مازندران باقی مانده است.
سقانفار
سقانفارهای مازندران بناهایی هستند که به آب و فاضلاب اختصاص داده شدهاند. سازه اولیه این سازهها از چوب ساخته شده و دارای ۶ ستون در طبقه همکف و ۱۲ ستون در طبقه بالا است. این بناهای آیینی که سقف آنها با سفال و گالی پوشیده شده بود، در دوران قاجار رواج یافتند. این بناهای دو طبقه عمدتاً به حضرت ابوالفضل العباس (ع) اختصاص دارند و معماری منحصر به فردی دارند.
در مناطق مختلف مازندران، این بناها با نامهای مختلفی شناخته میشوند؛ نامهایی مانند ساق نفار، ساقانفار، ساق نفار، ساق نفار، ساق تلار و ساق تالار.
سقانفار
سقانفار از دو کلمه سقا و نفر یا نپار تشکیل شده است. سقا کلمهای عربی است که به کوزه آب یا شیر اشاره دارد و نفر یا نپار در فرهنگ لغت دهخدا به معنای سکویی با پایه بسیار بلند مانند شیروانی است که میتوان با پلههای چوبی از آن بالا رفت. سقانفارها بناهایی ساده و مربع شکل هستند که بر روی پایههای چوبی مربع شکل قرار گرفتهاند و عموماً از دو طبقه تشکیل شدهاند. دسترسی به طبقه بالای بنا از طریق پلکان یا نردبان چوبی که در گوشهای از آن قرار میگرفت، فراهم میشد. این بناها عموماً مستقل از تکیه و در یک مجموعه مذهبی به نام «تکه پیش» ساخته میشدند. در این بناها، طبقه همکف، زیرزمین و طبقه بالا سقانفار نامیده میشوند.
سقانفار
سقانفار مکانی برای نشستن مردان و پسران جوان از سن بلوغ تا ۳۵ سالگی و قبل از میانسالی است. در این مکان فقط آب و چای سرو میشود و از ورود کودکان، زنان و پیرمردان جلوگیری میشود. در واقع، این بناها مکانی بودند که به عزاداری برای حضرت ابوالفضل العباس (ع) در ماه محرم اختصاص داده شده و فقط به جوانان اختصاص داشت.
زنان فقط در ایام خاص مانند اعیاد که پختن غذای نذری ثواب دارد یا فقط برای پهن کردن سفره حضرت عباس (ع) اجازه ورود به طبقه همکف سقانفار را دارند و حتی ورود به این بخش در مواقع دیگر نیز اشکال دارد.
در گذشته که هنوز آب آشامیدنی لولهکشی در هر خانهای وجود نداشت و آب مورد نیاز روستاییان از چشمه داخل یا خارج از روستاها تأمین میشد، در ایام محرم، ظرفی بزرگ و بیضی شکل در سقانفارها قرار میدادند و آب در آن میریختند تا مردم از آن بنوشند، سیراب شوند و به یاد تشنگان صحرا، قاتلان امام حسین (ع) و شهدای کربلا را نفرین کنند.
در عین حال، در آن زمانها و همچنین در زمان حال، سقانفارها علاوه بر عملکرد تأمین آب عزاداران امام حسین (ع)، به عنوان چایخانه برای عزاداران نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
به گفته کارشناسان، ساخت سقانفارها در کنار حسینیه ها، نقش حضرت ابوالفضل العباس (ع) را در کنار امام حسین (ع) در آب رسانی به یاران و خاندان ایشان در صحرای کربلا تداعی می کند و به همین دلیل، زمین سقانفارها در هر منطقه ای، موقوفه حضرت ابوالفضل (ع) است.