آسیبشناسی، پیشنیاز اصلاحات است؛ این اصل که بزرگترین رویداد فرهنگی کشور، پس از سی و شش دوره برگزاری، در میزگرد «اصلاحات اجرایی نمایشگاه بینالمللی کتاب؛ ضرورت یا انتخاب؟» مورد بررسی قرار گرفت، بهویژه با توجه به هزینهها و تأکید بر تقویت تأثیرگذاری و پاسخگویی به مطالبات ذینفعان از ناشران گرفته تا مخاطبان. در بخش دوم میزگرد، کارشناسان به بحث در مورد نمایشگاه مجازی، ضرورت نقش انجمن صنفی در برگزاری نمایشگاه، تأکید بر تجربیات موفق گذشته، کاهش یا حفظ روزهای نمایشگاه و حمایت دولت از خریداران کتاب پرداختند.
کارشناسان میزگرد ایبنا معتقدند که یکی از چالشهای ریشهای نمایشگاه کتاب تهران، تمرکز بیش از حد دولت بر اجرا و فقدان نقش مؤثر انجمن صنفی است. بسیاری از هزینههای نمایشگاه ماهیتاً ثابت هستند و کاهش روزهای نمایشگاه یا محدود کردن ناشران، صرفهجویی معناداری ایجاد نمیکند.
آنچه باید اصلاح شود، نه شکل و تعداد روزها، بلکه مدل برگزاری نمایشگاه است. دولت باید از مدیریت جزئیات غرفهآرایی، قیمتگذاری و برنامهریزی اجرایی فاصله بگیرد و نقش خود را در سطح استراتژیک، حمایت مالی شفاف و نظارت کلان حفظ کند.
تجربه سالهای واگذاری بخشی از اجرا به سازمانها نشان داده است که بخش خصوصی و صنف توانایی مدیریت کارآمد نمایشگاه را دارند. واگذاری واقعی علاوه بر کاهش هزینههای پنهان دولتی، کیفیت خدمات، تنوع برنامههای فرهنگی و بهرهوری اقتصادی را افزایش میدهد و امکان هدایت منابع صرفهجوییشده را به سمت توسعه کتابخانههای عمومی و دسترسی عموم به کتاب فراهم میکند.
– بخش مجازی نمایشگاه کتاب تهران که از دل شرایط کرونا متولد شد، به دلیل مشکلات زیرساختی در بخش نشر ادامه یافت. برخی ادامه این روش را یک مزیت میدانند، در حالی که برخی دیگر تأکید بر حفظ آن را برای ناشران مشکلساز میدانند. اگر بر اصلاح آییننامه اجرایی و بهبود کیفیت تأکید دارید، کاهش تعداد ناشران حضوری بر اساس معیارهای جدید و توسعه زیرساختهای بخش مجازی، با هدف کاهش هزینهها را چگونه میبینید؟
حقبین: به نظر من نمایشگاه مجازی کتاب تجربه ارزشمندی است. در شرایط کرونا، ما مجبور به شرکت در آن شدیم، اما نشان داد که این یک چیز مفید است و بخشی از جامعه نشر که به هر دلیلی نمیتوانستند در نمایشگاه فیزیکی شرکت کنند، این فرصت را پیدا کردند. اگر آنها به نمایشگاه فیزیکی میآمدند، ممکن بود محدودیتهایی برای برخی از کتابهایشان اعمال شود، اما در فضای مجازی، این محدودیتها برداشته شده است.
تنها مشکلی که جامعه نشر اکنون با آن مواجه است، برگزاری همزمان نمایشگاه مجازی و فیزیکی است. اکثر ناشران، به ویژه آنهایی که به صورت انفرادی یا در گروههای کوچک فعالیت میکنند، با مشکلاتی مانند بستهبندی کتاب، تحویل و مسئولیتهای ناشی از تأخیر مواجه هستند. سیستم فعلی بیشتر به شرکت پست متکی است و به گونهای است که اگر کتاب به موقع به دست خریدار نرسد، ناشر مسئول خواهد بود.
از نظر اقتصادی، این وضعیت منطقی نیست. ما میدانیم که شرکتهای پستی خصوصی و رقابتی وجود دارند که خدمات سریعتر و با کیفیت بالاتری ارائه میدهند. در سیستمهای دیگر، مانند دیجیکالا، فروشنده بلافاصله پول خود را دریافت میکند و فروشگاه مسئول ارسال کالا است، بدون اینکه دریافت وجه منوط به تحویل کالا باشد. با این حال، در ارسال محمولههای نمایشگاه کتاب، ناشر باید ریسک بستهبندی و ارسال کتاب را بپذیرد و این محدودیت، هزینه و دردسر را برای ناشر افزایش میدهد. با بهبود فرآیند بستهبندی و توزیع، میتوان این مشکل را حل کرد.
اگر سیستم بخش خصوصی درگیر میشد، هزینهها و ضررهای ناشر کاهش مییافت و تجربه خرید برای مشتری نیز بهبود مییافت. نمایشگاه مجازی کتاب، هزینه مالی سفر و حضور در نمایشگاه فیزیکی را کاهش میدهد و انتخاب کتاب را تسهیل میکند. اگر سایت ناشر به سرور اصلی نمایشگاه متصل باشد و بتواند کتابهای خود را معرفی و تبلیغ کند، امکانات فروش در فضای مجازی کاملتر خواهد شد. با حل این مشکلات، میتوان نتایج بسیار مثبتی را از یک نمایشگاه مجازی انتظار داشت. اما همانطور که آقای آموزگار گفتند، با این همه کاری که برای جامعه نشر انجام میدهیم، نباید کتابفروش را رها کنیم.