تاریخچه گنبد در معماری ایران
معمار ایرانی به دنبال بهترین راه حل برای پوشاندن یک سطح نسبتاً بزرگ با استفاده از مصالحی مانند خشت و آجر بود که آن را در فرم گنبدی شکل یافت که اتفاقاً به بهترین شکل نیازهای زیبایی شناسی را برآورده میکرد. با این حال، در دوران هخامنشیان، به دلیل توانایی لازم و وضعیت اقتصادی مطلوب حکومت، اکثر بناهای بزرگ با استفاده از چوبهای محلی و وارداتی به روش قابی شکل ساخته میشدند و واضح است که فرمهای قوسی به جز نعل درگاهها چندان رایج نبودند. استفاده از فرم قوسی در دوران اشکانی و ساسانی دوباره رواج یافت. یکی از اولین نمونههای این فرم، گنبد شهر فیروزآباد است که در سفرنامه ابن بلخی به آن اشاره شده است. قدمت این گنبد به اواخر دوره اشکانی برمیگردد.
5
کاخ اردشیر بابکان
در دوران ساسانیان، پیشرفتهایی در ساخت گنبدها حاصل شد و گنبدها را میتوان در انواع بناها، از آتشکدهها گرفته تا پلها و سدها، مشاهده کرد. شیوه گنبدسازی پس از اسلام نیز دستخوش تغییراتی شد، تا اینکه در دوران سلجوقی به اوج خود رسید و معمار دوران صفوی عنصر زیبایی را به بهترین شکل ممکن به گنبد ایرانی هدیه داد. نکته قابل توجه در این میان این است که در طول این دوران، شیوه گنبدسازی همواره از ویژگیهای اجرایی و فرهنگی خاص خود پیروی کرده و بیشترین تحولات در شیوههای گوشهسازی آن بوده است. از جمله این ویژگیهای خاص گنبد ایرانی میتوان به شکل ظاهری و همچنین شیوه ساخت آن اشاره کرد.
کاخ سروستان ساسانی
تعریف هندسی گنبد
در تعریف هندسی، گنبد، مکان هندسی نقاطی است که حول یک محور عمودی از یک دوره چفدی خاص پدید میآیند؛ اما در زبان معماری، گنبد پوششی است که بر روی زمینهای گرد برپا میشود.
انواع گنبد
در سرزمینهایی مانند روم، شکل نیمکره را برای گنبد انتخاب میکردند و از آنجا که نقطه رانش با منحنی آن مطابقت نداشت، مجبور بودند اضلاع آن را تا حد امکان ضخیم بسازند تا به عنوان مانعی در برابر رانش عمل کند. با این حال، معماران ایرانی نیمدایره را برای پوشش مناسب نمیدانستند و اشکالی مانند تخممرغی، هلوی چینی و بیضی را انتخاب میکردند که خود به خود از رانش جلوگیری میکرد. این انتخاب باعث میشد ضخامت گنبد در مبدا و رأس تنها یک شانزدهم دهانه باشد که البته با بالا رفتن تا رسیدن به کلاله، نازکتر میشد.
گنبد پیازی
گنبد مقرس
گنبد بیضوی
گنبد سهموی
گنبد چندضلعی
گنبد بادبانی
گنبد نعلبکی
گنبد چتری
44
گنبد پیازی
ویژگیهای گنبد
گنبد را میتوان قوسی دانست که با چرخش به دور محور عمودی مرکزی خود ایجاد میشود. همچنین، گنبدهای قوسی، در صورت طراحی صحیح، استحکام زیادی دارند و میتوانند فضای بزرگی را بدون ستون محافظ بپوشانند. گنبد واقعی، گنبدی است که به طور فزایندهای به سمت داخل زاویهدار میشود و در نهایت نسبت به پایه گنبد، زاویه ۹۰ درجه تشکیل میدهد.
ساختار گنبدهای ایرانی
گنبدهای ایرانی از دو پوسته ساخته شدهاند: یک پوسته داخلی و یک پوسته خارجی.
پوسته داخلی گنبد: رو به فضای داخلی است و سطح خارجی آن معمولاً ناهموار است و به صورت پلکانی ساخته میشود. پوسته داخلی گنبد «آهیانه» نامیده میشود.
پوشش خارجی «خود» نامیده میشود. بدیهی است که خود، برخلاف آهیانه، در سطح خارجی خود نما دارد و سطح داخلی آن دندانهدار (دندانهدار) است.
روش قرار گرفتن خود و آهیانه روی یکدیگر بر سه نوع است:
۱ – شکلی از اجزا که در آن دو پوسته کاملاً به هم پیوسته هستند: یعنی خود بلافاصله روی آهیانه قرار میگیرد و گنبد مسجد شیخ لطفالله نمونه خوبی از این اجرا است.
۵
گنبد مسجد مسجد شیخ لطف الله
۲ – گنبدهای دو پوسته پیوسته با مرکز توخالی: در این حالت، آهیانه و خود تا ناحیه شکرگاه که زاویه ۵.۲۲ درجه نسبت به صفحه افقی دارد، کاملاً به هم متصل هستند و از این نقطه به بعد، دو پوسته به تدریج از یکدیگر فاصله گرفته و جداگانه کار میکنند. نمونه موفق این روش، گنبد سید رکن الدین یزد است.
۳ – گنبدهای دو پوسته کاملاً جدا یا شکسته: در چنین ترکیبی، گنبد و ضلع کاملاً از هم جدا هستند. گنبد امام رضا (ع) و گنبد مسجد امام در اصفهان از برجستهترین گنبدهایی هستند که به این روش ساخته شدهاند.