موقعیت روستا
روستای ریاب در دشت گناباد (در اراضی دشتی-شیبدار) واقع شده است. روستای هدف گردشگری ریاب در ۳ کیلومتری غرب گناباد و با فاصله کمی از قنات گناباد قرار دارد. ریاب از جاده بین روستایی شروع میشود و در نقاط دسترسی در پایینترین سطوح به پایان میرسد. جاده اصلی روستا در جهت جنوب شرقی به شمال غربی امتداد دارد و توسط دو جاده در جهت جنوب غربی به شمال شرقی قطع میشود.
به طور کلی، آب و هوای بومی منطقه به دلیل قرار گرفتن در حاشیه کویر و فاصله از دریا، آب و هوای گرم و خشک کویری است. یکی از مهمترین ویژگیهای آب و هوای منطقه، پدیده خشکی است. از نظر پهنهبندی اقلیمی، این روستا در اقلیم گرم و خشک قرار دارد.
نام ریاب
برخلاف تصور برخی در مورد نام ریاب که معتقدند «ری آب» است، نام صحیح آن «رمی آب» است، زیرا قنات طولانی آن بیش از بیست کیلومتر امتداد دارد و از جنوب شرقی به شمال غربی امتداد دارد.
چگونگی شکلگیری و هسته اولیه
ویژگیها و عوارض زمین و ویژگیهای طبیعی بستر روستا نقش عمدهای در شکلگیری سیمای فیزیکی روستا دارند. در میان این ویژگیها، شکل تپهها، نوع زمین، موقعیت آن نسبت به عوارض طبیعی مانند رودخانهها و غیره جلوههای بارزتری دارند. ریاب یک منطقه روستایی مسطح و هموار است که بدون طرح از پیش تعیینشده در دشت شکل گرفته است. قابل تشخیصترین عامل در شکلگیری معابر روستا، شکلگیری معابر همراه با حرکت آب و مسیر نهرها و رودخانههای جاری در روستا است. هسته اولیه روستا حدود ۲۰۰ سال پیش ایجاد شد و اولین مرحله توسعه روستا از مرکز روستا در محل قلعه آغاز و در تمام جهات، بهویژه به سمت شمال و شمال شرقی گسترش یافت (البته بعداً اشاره خواهد شد که قدمت روستا بیشتر از این است و ظاهراً این دوره مربوط به روستای فعلی است). روند رشد روستا در ابتدا به سمت شمال غربی قابل مشاهده است. در این مرحله، مساحت روستا بسیار کم بود، الگوی معماری در بخش قدیمی روستا برای مدت طولانی ثابت ماند و بنابراین تفکیک آن بر اساس زمان امکانپذیر نیست. تنها میتوان از وجود قلعه به عنوان هسته اولیه روستا نام برد. بناهای موجود در این بخش عبارتند از آب انبار مسجد و سردابههای مشرف به مسجد، حمام و بناهای سهگانه خانهای روستا (خانواده ناصری).
قلعه
این روستا دارای دو قلعه تو در تو است که هر کدام دارای برج و باروی جداگانهای بودهاند. در داخل قلعه میانی، مهمانخانه بزرگی وجود داشته که سالمندان روستا از آن یاد میکنند. در داخل قلعه دوم، چندین خانه وجود داشته که افراد بیرون از قلعه، خواربار و اشیاء قیمتی خود را در آنجا میگذاشتند. قلعه اصلی روستا مربع شکل است و هر ضلع آن ۱۰۰ پله طول دارد. دیوارهای قلعه از گل با سنگهای کوچک و بزرگ ساخته شده است که در مجموع قابل مشاهده هستند. در چهار گوشه این مربع، چهار برج برای نگهبانی ساخته شده است. دو برج نیز در داخل قلعه ساخته شده که به عنوان محافظ داخلی قلعه عمل میکرده است. حداقل ارتفاع این برجها ۱۰ متر بوده است.
خانه ناصریان
درب چوبی این خانه بزرگ به هشتی باز میشود که محل انتظار مهمانان بوده است. هشتی به گونهای قرار گرفته که از داخل خانه به هیچ وجه دیده نمیشود. پس از هشتی، وارد راهرویی میشویم که ما را به داخل حیاط خانه هدایت میکند. این خانهها هیچ پنجرهای به بیرون ندارند و همه درها و پنجرهها به سمت حیاط خانه باز میشوند. حیاط خانه مساحتی ۱۷۵ متری دارد که به جز محوطه باغچه، با خشت خام پوشیده شده است. در گذشته، در وسط حیاط، حوض زیرزمینی وجود داشته که برای ذخیره آب استفاده میشده است.
نمدمالی
نمدمالی یکی از حرفههای بومی صنعتگران روستاهای گناباد است. محصولاتی مانند کلاه نمدی، پالتوی نمدی و زیرانداز نمدی از جمله محصولاتی هستند که علاوه بر رفع نیازهای روستاییان، به گردشگران و مسافران نیز ارائه میشوند.
معماری خانهها
معماری کویری خانههای بافت تاریخی ریاب مشابه سبک معماری خانههای کویری است. کارشناسان برای اولین بار در این منطقه با بادگیرهایی مواجه شدند که مانند بادگیرهای یزد، مستقیماً با دریچهای به سردابه متصل میشوند. سایر تزئینات این خانهها نیز بسیار قابل توجه است. به طور کلی، بناهای ریاب ممکن است برخلاف عمارتهای یزد و اطراف آن باشکوه نباشند، اما زیبایی خاص خود را دارند که یکی از ویژگیهایی است که این روستا را در زمره روستاهای هدف گردشگری در استان خراسان قرار داده است. این بناها تمام نیازهای ساکنان خود را برآورده میکنند. در بیشتر کوچههای این محله، سقف یا شیروانی برای ایجاد سایه ساخته شده است و همه خانهها دارای زیرزمین، حوض و بادگیر هستند.