مدرسه رشدیه
میرزا حسن رشدیه بنیانگذار آموزش نوین در ایران است. او در جوانی به ایروان رفت و در آنجا مدرسهای ساخت. پس از مدتی به فکر تأسیس مدرسهای در ایران افتاد تا تمام اصول و قواعد آموزشی را که از فرنگ آموخته بود، در آن اجرا کند. در سال ۱۳۰۵ هجری قمری، مدرسهای به سبک مدرن در محله ششگلان تبریز، کنار مسجد شیخ الاسلام، تأسیس کرد و یکی از معلمان آن میرزا حسن واعظ بود. این مدرسه در سال ۱۳۱۱ هجری قمری به دلیل اعتراضات مردمی تخریب شد و در همان سال مدرسه جدیدی در محله «جبه خانه» با نام مدرسه «رشدیه» تأسیس شد. وقتی میرزا علی خان امین الدوله به عنوان والی آذربایجان منصوب شد و به تبریز آمد، به دلیل اعتراضات مردمی، این مدرسه را دوباره تعطیل کرد. ساختمان فعلی این مدرسه متعلق به دوران پهلوی اول است که در سال ۱۳۲۹ هجری قمری در خیابان ارتش جنوبی فعلی ساخته شده است. این مدرسه در دو طبقه به طول ۴۲ متر و عرض ۳۰ متر ساخته شده است و دارای کتابخانه، آزمایشگاه و کارگاههای صنایع دستی و حیاط بسیار بزرگی است. مدرسه رشدیه در تاریخ ۵ آبان ۱۳۸۱ با شماره ۶۳۹۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
مدرسه توحید
دبیرستان توحید یکی از قدیمیترین دبیرستانهای تبریز است که در خیابان شریعتی (شهناز سابق) واقع شده و قدمت آن به دوران پهلوی برمیگردد. نام قبلی این مدرسه «پروین اعتصامی» بوده که بعدها به توحید تغییر نام داده است. معماری دوران پهلوی در ساختمان مدرسه به وضوح قابل مشاهده است. این ساختمان در ۳ طبقه یعنی زیرزمین، طبقه همکف و طبقه اول ساخته شده است و دارای ۳ ورودی در شمال، جنوب و غرب مدرسه است. در طبقه همکف ۱۶ اتاق وجود دارد که تقریباً متقارن هستند. این مدرسه امروزه نیز مورد استفاده قرار میگیرد و متعلق به سازمان آموزش و پرورش است.
مدرسه فردوسی
دبیرستان فردوسی که پیش از این با نام مدرسه محمدیه شناخته میشد، در اواخر دوره قاجار در خیابان شریعتی تبریز ساخته شد. گفته میشود این مدرسه پس از دبیرستان البرز تهران، دومین مدرسه قدیمی ایران است.
مدرسه محمدیه در 25 آذر 1295 هجری شمسی با تلاش دکتر عباس لقمان ادهم (اعلم الملک) ساخته شد. در آن زمان، او پس از مشروطه، رئیس فرهنگ آذربایجان بود. در ابتدا، باقر طلیعه مدیر مدرسه و میرزا تقی خان رفعت مدیر آن بودند. ابوالقاسم فیوضات، دانشآموزان دبیرستانی مدرسه فیوضات را به مدرسه محمدیه منتقل کرد و تدریس ریاضیات را در این مدرسه آغاز نمود. از دیگر معلمان مدرسه محمدیه میتوان به «طلیعه» معلم عربی، «علی خان ادیب خلوت آشتیانی» معلم ادبیات و تاریخ، «صالح لقمان ادهم» معلم حقوق و تعلیمات مدنی، «علی مجیر مولوی» معلم شیمی و «محسن رفعت» و «تقی رفعت» معلمان زبانهای خارجی اشاره کرد.
مدرسه محمدیه در ابتدا در محله سرخاب قرار داشت و بعدها به خانههای حاکمان تبریز در محله ششگلان منتقل شد. در سال ۱۲۹۹، مدرسه به حیاط خزانه عمارت حرمخانه (فرمانداری فعلی) منتقل شد و بعدها نام آن به «مدرسه راهنمایی» تغییر یافت. در این زمان، فیوضات به عنوان رئیس معارف آذربایجان منصوب شد و «اسماعیل امیرخیزی» مدیر مدرسه شد. سرانجام در سال ۱۳۱۳، همزمان با جشن هزاره فردوسی، نام آن به «دبیرستان فردوسی» تغییر یافت. در سال ۱۳۱۸ شمسی، مدرسه به دبیرستان پسرانه در خیابان دانشسرا منتقل شد و یک سال بعد، مدرسه به ساختمان فعلی دبیرستان توحید (پروین سابق) در خیابان شریعتی (شهناز سابق) منتقل شد. پس از چندین جابجایی، سرانجام در سال ۱۳۲۰ شمسی، مدرسه به محل فعلی خود در خیابان امام، نرسیده به چهارراه شریعتی منتقل شد.
امروزه بخش تاریخی ساختمان مدرسه در اختیار سازمان میراث فرهنگی است. دبیرستان فردوسی در دهههای گذشته یکی از مشهورترین مدارس ایران بود که مجهزترین آزمایشگاه کل کشور را داشت. آزمایشگاه این مدرسه در دوران قاجار و پهلوی تأسیس شد و بعدها تجهیزات آن اضافه شد. دبیرستان فردوسی فارغالتحصیلان خود را دارد که نامشان در تاریخ ایران ثبت شده است، از جمله «ساموئل خاچیکیان، بنیانگذار سینمای وحشت در ایران»، «پروفسور فرید، پدر جغرافیای ایران»، «دکتر سید محمد حسین مبین، پدر جذامیان ایران» و «پروفسور شهریار». دبیرستان فردوسی در تاریخ ۲۸ اکتبر ۲۰۰۲ با شماره ۶۱۷۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
مدرسه طالقانی
دبیرستان طالقانی (که قبلاً دبیرستان منصور نام داشت) یکی دیگر از مدارس تاریخی تبریز است که در سال ۱۳۲۵ در زمان حکومت ملی آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشهوری ساخته شد. این مدرسه در خیابان امام، کمی بالاتر از چهارراه منصور قرار داشت و متأسفانه در مرداد ۱۳۹۱ تخریب شد! قبل از انقلاب