پدیدهای به نام رفلکس عطسه نوری
در پزشکی، این رفتار «رفلکس عطسه نوری» نامیده میشود. آمارها نشان میدهد که حدود ده تا سی درصد از افراد تا حدودی آن را تجربه میکنند. این رفلکس یک بیماری خطرناک نیست. بیشتر شبیه یک ویژگی عصبی خاص است که در برخی افراد بارزتر است. وقتی نور روشن به چشمها برخورد میکند، پیامهای عصبی از شبکیه به مراکز بینایی مغز میروند. در افراد حساس، این سیگنالها ناخواسته با مسیر عصبی عطسه «تلاقی» میکنند. مغز سیگنال نور را دریافت میکند، اما شبکه عصبی آن را در جایی اشتباه تفسیر میکند و پاسخ عطسه فعال میشود. بنابراین عامل اصلی آلرژی، عفونت یا گرد و غبار نیست. بلکه نوعی «سیمکشی» عصبی خاص است که از کودکی با فرد باقی میماند.
ارتباط بین چشم، عصب سه قلو و مرکز عطسه
برای درک بهتر داستان، باید به یک عصب مهم به نام عصب سه قلو اشاره کنیم. این عصب مسئول احساس درد، فشار و سوزش در بخش بزرگی از صورت، سینوسها و بینی است. هنگامی که نور شدید باعث انقباض ناگهانی مردمک چشم و انقباض عضلات اطراف چشم میشود، فیبرهای این عصب سهقلو تحریک میشوند. در برخی افراد، تحریک عصب سهقلو به طور ناخواسته به مدار عطسه در ساقه مغز متصل میشود. نتیجه یک پاسخ رفلکس سریع و غیرارادی است. از دیدگاه تکاملی، هیچ توضیح قطعی برای این ارتباط وجود ندارد. برخی از محققان حدس میزنند که عطسه ممکن است راهی برای پاک کردن راه هوایی هنگام تغییر ناگهانی محیط بوده باشد. اما شواهد قطعی در این زمینه در دسترس نیست و همچنان موضوع مطالعه است.
آیا ارثی است یا اکتسابی
شواهد زیادی وجود دارد که عطسه نوری در بسیاری از خانوادهها دیده میشود. در مطالعات ژنتیکی، الگویی مشابه صفات غالب گزارش شده است. این بدان معناست که اگر یکی از والدین این صفت را داشته باشد، احتمال اینکه کودک نیز آن را نشان دهد زیاد است. با این حال، هنوز هیچ ژن خاصی به عنوان علت قطعی شناسایی نشده است. به نظر میرسد چندین ژن مرتبط با پردازش حسی و شبکههای عصبی در این پدیده نقش دارند. نکته مهم این است که این ویژگی ارتباط مستقیمی با بیماریهای عصبی جدی ندارد و معمولاً با افزایش سن خطرناکتر نمیشود. در واقع، اکثر افراد مبتلا به این بیماری فقط کنجکاوند که بدانند چرا چنین واکنشی دارند و وقتی این موضوع را بفهمند، نگرانیهایشان برطرف میشود.
چه زمانی عطسه نوری میتواند مشکلساز باشد؟
در بیشتر مواقع، این رفلکس فقط باعث چند عطسه کوتاه میشود و تمام میشود. اما در شرایط خاص، میتواند مشکلساز شود. رانندگی هنگام خروج از تونل یا پیچیدن از یک جاده سایهدار به یک جاده آفتابی، نمونه بارزی از آن است. یک عطسه ناگهانی میتواند برای چند لحظه بینایی و تمرکز را از بین ببرد. خلبانان، کوهنوردان در ارتفاعات بالا و افرادی که با دستگاههای حساس کار میکنند نیز در معرض خطر هستند. اگر عطسهها پشت سر هم اتفاق بیفتند، حتی میتوانند باعث سرگیجه و اشکریزش شدید شوند. کارشناسان توصیه میکنند افرادی که مبتلا به فتوفوبیا هستند، از عینک آفتابی استاندارد، کلاه لبهدار استفاده کنند و تا حد امکان به تدریج با نور سازگار شوند تا شدت تحریک کاهش یابد. این تمرین ساده در بسیاری از موارد بسیار خوب عمل میکند.
درمان، پیشگیری و چند تصور غلط
از آنجایی که فتوفوبیا یک بیماری التهابی فعال نیست، معمولاً نیازی به درمان پزشکی ندارد. آنتیهیستامینها یا داروهای آلرژی معمولاً بیاثر هستند. آنچه کمک میکند، مدیریت محیطی و آگاهی از عوامل محرک است. ورود ناگهانی از تاریکی به نور روشن به احتمال زیاد باعث عطسه میشود. اگر پلکها برای چند ثانیه نیمهباز نگه داشته شوند، یا اگر به تدریج از سایه وارد نور شویم، احتمال واکنش کمتر است. برخی افراد فکر میکنند که این عطسه نشانه سیستم ایمنی ضعیف است یا باید با ویتامینها درمان شود. چنین باوری هیچ پایه علمی ندارد. فتوفوبیا بیشتر شبیه یک ویژگی عصبی شخصی است. با این حال، اگر عطسه شما شدید، دردناک یا همراه با علائم غیرمعمول است، بهتر است برای رد سایر مشکلات سینوسی یا عصبی به پزشک مراجعه کنید.
خلاصه
عطسه کردن هنگام قرار گرفتن در معرض نور خورشید پدیدهای عجیب اما قابل درک است. مغز و شبکههای عصبی ما گاهی اوقات مسیرهایی دارند که ناخواسته با یکدیگر تداخل میکنند. این تداخل کوچک باعث میشود پیام مرتبط با نور در مدار عطسه ثبت شود. نتیجه، یک واکنش سریع و غیرارادی است که معمولاً بیضرر است و فقط چند ثانیه طول میکشد. درک علمی این موضوع به ما کمک میکند تا رفتار بدن خود را بهتر درک کنیم و در موقعیتهای حساس به جای نگرانی، از خود در برابر نور شدید محافظت کنیم. ممکن است نتوانیم این ویژگی را به طور کامل از بین ببریم، اما میتوانیم یاد بگیریم که با آن کنار بیاییم و آن را به عنوان بخشی از تنوع شگفتانگیز بدن انسان ببینیم.