آستیگماتیسم چیست و چرا اتفاق میافتد؟
برای درک بهتر آستیگماتیسم، چشم را مانند یک دوربین در نظر بگیرید. نوری که وارد چشم میشود ابتدا از سطح بیرونی قرنیه و سپس از طریق لنز عبور میکند تا روی شبکیه، صفحه حساس به نور در پشت چشم، متمرکز شود. در حالت ایدهآل، سطح قرنیه باید صاف و گرد باشد تا این نور بتواند به درستی متمرکز شود. با این حال، اگر یک یا چند سطح چشم (مانند قرنیه یا لنز) کاملاً گرد نباشند، تصویر تحریف شده و وضوح آن کاهش مییابد. این چیزی است که به عنوان “خطای انکساری” شناخته میشود. آستیگماتیسم یکی از رایجترین انواع خطاهای انکساری است که در آن انحنای سطح قرنیه یا لنز از شکل طبیعی خود منحرف میشود. سطح چشم به جای اینکه یک توپ کامل باشد، شبیه یک بیضی یا یک توپ فوتبال آمریکایی است. این تفاوت ظریف در انحنا باعث میشود که نور ورودی به جای تمرکز روی یک نقطه خاص، در چندین نقطه مختلف پخش شود و باعث تحریف بینایی شود. نتیجه میتواند تاری دید، دوبینی، سایه یا حتی کاهش حساسیت کنتراست باشد.
انواع آستیگماتیسم و علل آنها
آستیگماتیسم عموماً به دو دسته اصلی تقسیم میشود: منظم و نامنظم. نوع منظم شایعتر است و اغلب منشأ ژنتیکی دارد. در این حالت، انحنای قرنیه به طور یکنواخت تغییر شکل میدهد، مانند اینکه اگر یک تخممرغ را از وسط نصف کنید؛ یک انحنا در امتداد محور عمودی و یکی در امتداد محور افقی وجود دارد. اگرچه هنوز دقیقاً نمیدانیم که چرا برخی افراد دچار آستیگماتیسم منظم میشوند، اما ژنتیک نقش دارد. از سوی دیگر، آستیگماتیسم نامنظم اغلب نتیجه آسیب یا بیماری چشم است. به عنوان مثال، قوز قرنیه باعث میشود سطح قرنیه نازک شود و به مرور زمان مخروطی شکل شود که باعث ایجاد نواحی نامنظمی از شکست نور میشود. زخمها، خراشها یا رشد روی قرنیه نیز میتوانند باعث این نوع آستیگماتیسم شوند.
آستیگماتیسم چگونه تشخیص داده میشود؟ برای تشخیص آستیگماتیسم، معمولاً تنها کاری که لازم است، یک معاینه ساده چشم توسط یک متخصص بیناییسنجی است. در طول این معاینه، متخصص از روش انکسارسنجی استفاده میکند که شامل قرار دادن مجموعهای از لنزهای مختلف در مقابل چشم و پرسیدن از فرد است که کدام تصویر واضحتر است. این آزمایش سنتی هنوز موثرترین راه برای شناسایی آستیگماتیسم منظم است.
اما در مورد آستیگماتیسم نامنظم، تشخیص چندان ساده نیست. پزشک باید از ابزارهای دقیقتری مانند توپوگرافی قرنیه استفاده کند. این دستگاه یک نقشه سهبعدی دقیق از سطح قرنیه ایجاد میکند و هرگونه برآمدگی یا فرورفتگی را به وضوح مشخص میکند. این اطلاعات به پزشک کمک میکند تا نوع و شدت انحراف را بهتر درک کند و روش اصلاح مناسب را انتخاب کند. تشخیص زودهنگام آستیگماتیسم، به ویژه در کودکان، بسیار حیاتی است، زیرا در سنین پایین، مغز و چشم هنوز در حال رشد هستند و عدم اصلاح به موقع آن میتواند اثرات طولانیمدتی بر کیفیت بینایی داشته باشد.
راههای اصلاح آستیگماتیسم؛ از عینک گرفته تا جراحی
بسته به نوع و شدت آن، گزینههای مختلفی برای اصلاح آستیگماتیسم وجود دارد. در موارد خفیف، حتی نیازی به درمان فعال نیست و فرد ممکن است هیچ ناراحتی از بینایی خود احساس نکند. با این حال، وقتی آستیگماتیسم به سطحی میرسد که بینایی فرد را مختل میکند یا باعث خستگی چشم و سردرد میشود، باید اصلاح انجام شود. رایجترین روش استفاده از لنزهای استوانهای است که در عینک یا لنزهای تماسی قرار میگیرند. این لنزها انحنای قرنیه را اصلاح میکنند تا نور به درستی روی شبکیه متمرکز شود. روش دیگر استفاده از لنزهای سفت شبانه (ارتوکراتولوژی یا ارتو-کی) است. این لنزها به طور موقت قرنیه را در هنگام خواب به شکل طبیعی خود برمیگردانند، به طوری که فرد میتواند در طول روز بدون عینک یا لنزهای تماسی ببیند. در موارد شدید یا مواردی که با لنزهای تماسی قابل اصلاح نیستند، جراحی لیزر (مانند لیزیک) نیز میتواند گزینه موثری باشد. برای آستیگماتیسم نامنظم، گاهی اوقات لنزهای سفت روزانه یا حتی پیوند قرنیه مورد نیاز است، زیرا سایر روشها پاسخ نمیدهند.