تکیه دولت را اهالی فرهنگ و هنر، یکی از اولین سالنهای نمایش در ایران میدانند، اما از دیدگاه برخی پژوهشگران، کارکرد این مکان فراتر از یک سالن نمایش است؛ تکیه دولت یکی از اولین فضاهایی است که ایرانیان در آن دموکراسی را تمرین میکردند.
به گزارش ایسنا، روزهای پایانی ماه صفر فرصتی است تا بار دیگر گذشته یکی از مهمترین مکانهای تهران قدیم را مرور کنیم، مکانی که نامش با اجرای تعزیه گره خورده و در ایام محرم و صفر میزبان جمعیت زیادی از مردم بوده است.
تکیه دولت که از بناهای دوران قاجار است، نه تنها مکانی است که برای ما جنبه نوستالژیک یا هنری دارد، بلکه علاوه بر اینها، مکانی است که پادشاه وقت در فضایی مشترک با مردم به تماشای تعزیه مینشست.
خسرو خورشیدی، هنرمند پیشکسوت تئاتر و فارغالتحصیل رشته طراحی صحنه و معماری که در کودکی به تماشای تکیه دولت رفته بود، این مکان را مناسبترین فضا برای اجرای تعزیه دانست و با انتقاد از اجرای دوران پهلوی گفت که دوران پهلوی تمام دستاوردهای دوران قاجار را از بین برد و یکی از آنها تکیه دولت بود. با این حال، معماری تکیه دولت، به عنوان یکی از اولین سالنهای نمایش در ایران، اگرچه الهام گرفته از معماری غربی بود، اما کاملاً با فرهنگ ایرانی آمیخته شده بود و این مکان، مکانی برای اجرای تعزیه بود که نوعی اصیل از تئاتر ایرانی محسوب میشود.
با این حال، رضا کوچکزاده، کارگردان و پژوهشگر تئاتر که بیشتر تحقیقات خود را بر روی شبیهخوانی متمرکز کرده است، معتقد است که تکیه دولت هم قلب تپنده تعزیه و هم صحنهای برای نمایش قدرت سیاسی بوده است.
به نظر او، تکیه دولت صحنهای بود که همزمان ابعاد مذهبی، اجتماعی و سیاسی را در خود جای میداد و همین ویژگی آن را از سایر تکیههای دولت متمایز میکرد.
این باور از آنجا ناشی میشود که در این تکیه، شاه و مقامات دربار قاجار در فضایی مشترک با مردم به تماشای تعزیه مینشستند.
اگرچه تکیه دولت در دورهای ساخته شده است که تبادلات بین ایران و غرب در جریان بوده است، کوچکزاده تأکید میکند که برخلاف برخی تصورات، تأثیر مستقیم معماری غربی در ساخت تکیه دولت انکار میشود و سبک و روشهای ساخت آن بیشتر ریشه در سنتهای معماری ایرانی و نیازهای آیینی داشته است.
با این حال، علیرضا قاسمخان، تهیهکننده مستند «تکیه دولت»، نیز معتقد است که آواز و موسیقی ایرانی از ارکان مهم «تکیه دولت» هستند.
به گفته او، موسیقی ما در «تکیه دولت» رشد میکند و این بستر برای آن فراهم شده است. ارکستراسیون غربی توسط لمر به ایران معرفی شد و قطعات غربی در تکیه دولت نواخته میشد.
اما تکیه دولت چگونه و با چه هدفی ساخته شد؟ گفته میشود ناصرالدین شاه، پیش از سفر فرنگ، بین سالهای ۱۲۸۵ تا ۱۲۹۰ هجری قمری، تکیه دولت را ساخت.
آنطور که از بروشور تکیه دولتی کاخ گلستان برمیآید، در آن سالها بیش از چهل تکیه در تهران وجود داشته است. تکیههایی مانند تکیه حاج میرزا آقاسی (تکیه عباس آباد) و… اما از آنجا که استقبال شدید مردم، بهویژه زنان، از نمایشهای مذهبی و فضای کوچک تکیه، کار اجرای شبیهخوانی را مختل میکرد، به تکیهای بزرگتر و جادارتر نیاز بود و اینگونه بود که ناصرالدین شاه هم دستور ساخت شمسالعماره را داد و هم دستور ایجاد تکیهای بزرگ به نام «تکیه دولت» را در داخل ارگ سلطنتی به دوستعلی خان معیرالممالک صادر کرد.
نقشه تکیه توسط عبدالغفار نجمالملک در سال ۱۳۰۹ هجری قمری ترسیم شد و در شمال سبزه میدان و ضلع جنوبی باغ گلستان، بین کاخ ابیض (موزه مردمشناسی فعلی در کاخ گلستان) و ساختمان الماس تکیه دولت، جایی که قبلاً – بر اساس نقشه آگوست کیرشیش اتریشی (۱۲۷۵ هجری قمری) – انبار دولتی ارگ قرار داشت، ساخته شد.
تکیه دولت بنای باشکوهی بود که برای اجرای تعزیه و برگزاری مراسم عزاداری و روضهخوانی در تهران ساخته شد. استاد کریم پیرنیا در کتاب «معماری ایران» از استاد حسینعلی مهرین به عنوان معمار این بنا یاد کرده است.
«تکیه دولت» تا پایان دوره قاجار، از جمله مراسم تشییع جنازه ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه، مورد استفاده قرار میگرفت. در محرم ۱۳۲۶ هجری قمری، محمدعلی شاه نیز طبق معمول در تکیه حضور یافت که به دلیل ازدحام جمعیت در طول مراسم، تلفاتی به بار آمد. آخرین باری که تکیه دولت در دوران قاجار مورد استفاده قرار گرفت، برای مجلس مؤسسان بود که در ۱۵ آذر ۱۳۰۴ هجری شمسی تشکیل شد و پس از آن احمدشاه از سلطنت خلع و رضاخان به عنوان رئیس دولت موقت منصوب شد.
«تکیه دولت»، بزرگترین تماشاخانه تاریخ ایران، سالها متروکه و نیمه ویران بود تا اینکه در دوران پهلوی دوم (۱۳۲۵ هجری قمری) برای ساخت شعبهای از بانک ملی در بازار تخریب شد و بیشتر فضای آن به … تبدیل شد.