تاریخچه شهرستان بناب
موقعیت جغرافیایی منطقه و آثار به دست آمده از کاوشهای محلی نیز با توصیفات شهر تاریخی (شیز) مطابقت دارد. بنابراین گفته میشود که اگر این شهر با شهر شیز (تخت سلیمان) مطابقت داشته باشد، میتوان این شهر را ساسانی دانست. آثار به دست آمده از کاوشهای قره تپه، گزاوشت و قیزلار، قلعه سی (قلعه دختران) که یکی از نود و سه تپه باستانی هستند و همچنین وجود سی و شش غار مرتبط با یکدیگر (معماری صخرهای تور) که نشان از زندگیهای جمعی در دوران پیش از تاریخ دارد. ویرانی کامل در زمان حمله مغول، انجام هرگونه تحقیقی در مورد هنر و معماری این منطقه قبل و بعد از اسلام را دشوار یا غیرممکن کرد، اما در آغاز دوره صفویه، زمانی که اردبیل در اواسط قرن دهم به عنوان پایتخت انتخاب شد، حدود بیست مسجد زیبا، چندین حمام و بیش از چهل کاروانسرای مسکونی و تجاری به مرور زمان در این شهر ساخته شد که گواهی بر رونق و شکوفایی ناگهانی شهر پس از دوره مغول یا بهتر بگوییم، بازسازی پس از جنگ است.
آب و هوای شهرستان بناب
شهرستان بناب در دشتی مسطح واقع شده است که از شرق به دامنههای غربی سهند (قیزلداغ، قاشقاداغ و گپشتی) و از غرب به سواحل پست دریاچه ارومیه محدود میشود. میانگین ارتفاع شهر از سطح دریا ۱۶۰۰ متر است که بلندترین نقطه (قیزلداغ) ۲۲۵۰ متر و پایینترین نقطه (آخوند قشلاق) ۱۲۸۰ متر است. شهرستان بناب یکی از معدود شهرهایی است که به دریاچه ارومیه نزدیک است و آب و هوای آن تحت تأثیر این دریاچه قرار دارد. در نتیجه، به دلیل شرایط توپوگرافی خاص خود، این شهرستان از آب و هوای بسیار متنوعی برخوردار است.
مکانهای دیدنی و تاریخی شهرستان بناب
بناب دارای چندین اثر تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران است که از این تعداد، ۸ اثر تحت حفاظت قرار دارند. از مهمترین بناهای تاریخی این شهرستان میتوان به کبوترخانههای بناب، حصار دفاعی شهر، حمام تاریخی حاج فتحالله، حمام تاریخی مهرآباد (موزه مردمشناسی بناب)، خانه تاریخی حاج علی بزاز، خانه تاریخی خسروشاهی، خانه تاریخی شیخ غازی سیفالعلماء، خانه تاریخی نیکپی، قلعه دختر، گورستان تاریخی زوارق، مسجد اسماعیل بیگ، مسجد جامع گزاوشت، مسجد جامع مهرآباد، مسجد گوی، معماری صخرهای سور (اولین معماری صخرهای با سکونتگاه انسانی)، معماری روستای توته خانه، راسته بازار و… اشاره کرد.
کبوترخانه امیر فرهنگی، بناب
قدمت کبوترخانه امیر فرهنگی به اواخر دوره قاجار برمیگردد و در خیابان شهید باهنر بناب واقع شده است. این اثر در تاریخ ۸ تیر ۱۳۸۷ با شماره ثبت ۲۲۸۴۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنا شامل سه طبقه است که طبقه بالا به عنوان نگهبانی، طبقه وسط برای نگهداری کبوتر و طبقه پایین به عنوان خانه باغ مورد استفاده قرار میگرفت. در طول جنگ جهانی دوم، با این تصور که این مکان، برج دیدهبانی یک پاسگاه نظامی است، مورد هدف هواپیماهای جنگی روسیه قرار گرفت، اما خوشبختانه آسیب جدی ندید. این برج را میتوان یکی از بناهای تاریخی منحصر به فرد استان آذربایجان شرقی دانست و با توجه به کتیبههای روی دیوار این بنا، قدمت آن ۱۱۲ سال (۱۲۸۰ هجری قمری) تخمین زده میشود. این بنا ابتدا توسط حاج عباسعلی امیرفرهنگی در سال ۱۳۴۲ هجری شمسی مرمت و بازسازی شد و بار دیگر در سال ۱۳۹۱ به درخواست وراث امیرفرهنگی، اداره میراث فرهنگی شروع به مرمت اثر کرد. به همت مرحوم حاج عباسعلی امیرفرهنگی و اداره میراث فرهنگی، این خانه باغ هنوز پابرجاست و هر ساله بازدیدکنندگان زیادی از این اثر بازدید می کنند.
بازار چهار میدان بناب
یکی از مکانهای تاریخی شهرستان بناب، بازار چهار میدان یا به قول مردم بناب، بازار اوزون است. این بازار تاریخی دارای سقف چوبی بوده، اما به دلیل چهار آتشسوزی، سقف قدیمی مجبور به تعویض شده و تعمیرات زیادی در آن انجام شده است.
در این بازار، زرگرها، پارچهفروشها، لوازم خانگی و غیره فعالیت دارند.
کبابیهای قدیمی بناب که هر روز در حال پخت کباب مخصوص بناب هستند نیز در این بازار قرار دارند.
مسجد زرگران بناب
این مسجد یکی از مساجد قدیمی و ثبت شده بناب با شماره ثبت 3085 در فهرست آثار ملی کشور است. این مسجد در خیابان زرگران واقع شده است که از غرب به بازار قدیمی حاج تقی و بازار مسگران و آهنگران متصل میشود و در دوران اخیر در مسیر جاده بینالمللی شمال به جنوب کشور قرار داشته است. در مسیر جلوی مسجد، حدود ۱۰ کاروانسرای مسافرتی و تجاری وجود داشته که با ساخت جاده جدید فعلی، رونق خود را از دست دادهاند. از سوی دیگر، به دلیل عدم توجه هیئت امنای مسجد، این مکان مقدس به فراموشی سپرده شد تا جایی که استحکام مسجد به تدریج کاهش یافت و در نهایت در سال ۱۳۷۵ دیوار جنوبی مسجد فرو ریخت که میراث فرهنگی بناب بلافاصله شروع به بازسازی دیوار و بازگرداندن دیوار مسجد به حالت اولیه کرد و سپس در سال ۱۳۷۷ پنجرههای مسجد را نصب نمود.
مانند اکثر مساجد قدیمی بناب، این مسجد نیز در دوره صفویه ساخته شده است. سرستونهای مسجد زرگران شبیه سرستونهای مسجد اسماعیل بیگ و تا حدودی مسجد جونیلر است که به شیوهای بسیار جالب و زیبا نقاشی شدهاند و با خطوط تزئینی و آیات قرآنی به خط نستعلیق بر روی تختههای صندوقهای شاهتیره تزئین شدهاند. این بنا احتمالاً بر روی تپهای باستانی ساخته شده است که هنگام کاوش دیوار مسجد برای مرمت آن، آثار فرهنگی از جمله سفالهای دوران اسلامی در آن یافت شد و شبستان این بنا حدود ۱ متر از خیابانهای اطراف بلندتر است.
سقف مسجد زرگران از هشت ستون با سرستونهای مقرنس چوبی زیبا تشکیل شده است که با نقاشیهای جالب گل و گیاه با رنگهای سنتی و طبیعی نقاشی شدهاند. به نظر میرسد ایوان مسجد در ابتدا ساخته نشده و بعداً به آن اضافه شده است و نمای مسجد زرگران از آجرهای چیده شده با طرحهای متنوع تشکیل شده است. مرمت کلی مسجد از سال ۱۳۸۱ توسط میراث فرهنگی مسجد و با همت متولیان مسجد آغاز شد.
حمام مهرآباد، بناب
حمام مهرآباد، شهرستان بناب که به موزه مردمشناسی سهند جنوبی تبدیل شده است، تا سال ۱۳۵۴ در مالکیت خصوصی بود. این بنا توسط شهرداری بناب خریداری و برای مرمت در اختیار میراث فرهنگی آذربایجان شرقی قرار گرفت. در آذر ماه ۱۳۵۸ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۵۱۴ در فهرست آثار ملی ثبت شد.
مرمت این بنا تا سال ۱۳۸۲ ادامه داشت و پس از مرمت، برای تأسیس موزه مردمشناسی جنوب سهند در نظر گرفته شد. این حمام قدیمی، بازماندهای از دوره صفویه با معماری ارزشمند است که با حمامهای قدیمی آذربایجان تکمیل میشود. این حمام در زمینی به مساحت ۳۴۲ متر مربع ساخته شده است. روبروی آن مسجد تاریخی مهرآباد قرار دارد و این بناها یک مجموعه شهری کامل را تشکیل میدهند.