شیشهگری دستی در ایران به دلایل مختلف در دورههای مختلف، فراز و نشیبهای زیادی داشته است، اما همچنان حضور خود را در میان صنایع دستی و به عنوان یکی از مظاهر ارزشمند ذوق و هنر ایرانی حفظ کرده است.
اوج صنعت شیشهگری در ایران در دوران سلجوقیان بود. در این دوران، صنعتگران به روشهای جدیدی روی آوردند و با استفاده از قالبهای مختلف، نقوش برجسته و فرورفته در شیشه ایجاد کردند. تراش و حکاکی روی شیشه نیز در این دوران به کارهای تکمیلی شیشهگری اضافه شد و نقاشیهای مختلفی مانند گلهای تزئینی، اشکال حیوانات و غیره با استفاده از رنگهای متنوع، اشیاء شیشهای را زینت میدادند.
محصولات شیشهای این دوران بیشتر شامل ظروف کوچک و بزرگ، شیشههای عطر بسیار ظریف، فنجانها و گلدانها با اشکال و اندازههای مختلف و اشیاء تزئینی کوچک به شکل حیوانات است.
روش تهیه رنگ
یکی از مهمترین بخشهای شیشهگری دستی، نحوه ساخت رنگهای شیشه است. تنوع رنگها، محصولات شیشهای را زیباتر میکند. هنرمندان این رشته از اکسیدهای فلزی مختلف که به صورت پودر در بازار موجود است، برای ایجاد رنگهای متنوع در شیشه استفاده میکنند.
نحوه انجام کار
ابزارهای شیشهگری دستی بسیار مختصر و ساده هستند. مهمترین ابزار در این صنعت، لولهای فولادی به طول ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر با آلیاژ مخصوص است که به آن «دم» میگویند. این لوله توخالی است و برای برداشتن شیشه از کوره استفاده میشود. شیشهگران با فرو بردن آن در شیشه مذاب و چرخاندن آن، مقدار کمی شیشه به نام «میله» را از کوره خارج کرده و سپس آن را به داخل لوله میدمند. به این ترتیب، یک گوی کوچک که به آن گوی اول میگویند، به دست میآید. پس از سرد و سفت شدن گوی، دم را دوباره در شیشه مذاب فرو میکنند و مقدار مورد نیاز برای ساخت شیء مورد نظر را از آن خارج میکنند.
تهیه گوی اول به صنعتگر این امکان را میدهد که قطر تمام نقاط شیشهای که در مرحله دوم برمیدارد، یکسان باشد و محصولی که تولید میشود قطر یکسانی داشته باشد. اما چون در این مرحله غلظت شیشه مذاب کم و خاصیت شکلپذیری آن ناچیز است و از سوی دیگر باید شکلی متناسب و قطری برابر و یکنواخت داشته باشد، استادکار لوله دم را روی میلهای با سر چنگالی قرار میدهد و ضمن چرخاندن منظم دم، آن را درون وسیله دیگری به نام قاشق قرار میدهد که قطعهای چوبی استوانهای شکل به ارتفاع هفت سانتیمتر و قطر ۱۵ سانتیمتر است که در یک سطح آن فرورفتگی وجود دارد و به یک میله فلزی متصل است.
استادکار در حین کار هر چند دقیقه یکبار قاشق را در آب فرو میبرد تا از سوختن آن جلوگیری شود و شیشه مذاب به قاشق نچسبد. پس از انجام این کار، استادکار مقدار مورد نظر را در یک لوله فولادی میدمد تا یک توپ کروی شکل ایجاد شود. سپس پشت دستگاه مخصوصی متشکل از یک نیمکت و دو میله افقی در اطراف آن مینشیند، شمش را روی میلههای طرفین نیمکت قرار میدهد، آن را میغلتاند و با استفاده از انبر و تخته به آن شکل میدهد تا از کج شدن بار به سمت پایین جلوگیری شود.
در برخی کارگاهها، استفاده از قالب نیز رایج است و پس از ساخت قاشقک، استادکار بار را داخل قالب قرار داده و عمل دمیدن را انجام میدهد.
پس از تبدیل شیشه مذاب به شیئی که استادکار میخواهد تولید کند، کارگر با لوله دیگری به نام «واگیره» به کمک استادکار میآید و استادکار به آرامی انتهای شی ساخته شده را به واگیره که حاوی مقدار کمی شیشه مذاب است، متصل میکند و سپس با قیچی مرطوب، شیشه را خط میاندازد و با ضربهای آرام آن را از لوله اصلی جدا کرده و محصول را به واگیره منتقل میکند.
قلمکاری با آب
یکی از کارهای تکمیلی در شیشهگری، قلمزنی با آب است. این کار بیشتر برای زیباسازی محصولات شیشهای انجام میشود. برای قلمزنی با آب، اشیاء شیشهای ساخته شده را پس از اتمام کار و قبل از خنک شدن کامل، برای چند ثانیه در آب سرد فرو میبرند و سپس خارج میکنند. انجام این کار باعث انقباض سطح شیشه میشود و در نتیجه ترکها و شکستگیهای کوچکی روی سطح شیشه ایجاد میشود و از آنجایی که داخل شیشه هنوز داغ است، شیشه به طور کامل نمیشکند. برای استحکام بیشتر شیشه سکوریت شده، صنعتگران آن را دوباره جلوی کوره قرار میدهند و حرارت میدهند.
ترکیب با فلز
برخی از شیشهگران از تکنیک ترکیب فلز با ظروف شیشهای برای ایجاد تنوع در محصولات شیشهای استفاده میکنند. این کار معمولاً برای لیوانها، گلدانها و سایر اشیایی که قسمت اصلی آنها استوانهای است، انجام میشود. در این روش، ابتدا یک استوانه فلزی از جنس مس یا برنج با قطر و ارتفاع و طرحهای مشبک مورد نظر ساخته میشود. پس از آماده شدن گوی شیشهای، شیشهگر آن را درون این استوانهها قرار میدهد و در آن میدمد. به این ترتیب، شیشه حجم داخل استوانه را پر میکند و مقداری از آن نیز از طریق شبکههای فلزی روی استوانه به بیرون نفوذ میکند. به همین دلیل، شیشه پس از سرد شدن از فلز جدا نمیشود.