HTLV-1 (ویروس لنفوتروپیک T انسانی نوع 1) اولین بار در سال 1980 کشف شد. این ویروس یک رتروویروس است، به این معنی که میتواند ژنوم خود را وارد ژنوم انسان کند و برای همیشه در سلولهای بدن باقی بماند. مانند HIV، این ویروس از طریق خون، تماس جنسی و شیر مادر منتقل میشود و باعث عفونت مادامالعمر میشود.
رتروویروسها به دلیل توانایی نفوذ به ژنها میتوانند از سیستم ایمنی پنهان شوند، اما برخلاف HIV، HTLV-1 عموماً بدون علامت است و بنابراین در بسیاری از کشورها اصلاً غربالگری نمیشود. سازمان بهداشت جهانی (WHO) تخمین میزند که بین 5 تا 10 میلیون نفر در سراسر جهان به این ویروس آلوده هستند، اما این تعداد احتمالاً بسیار کمتر است.
جالبتر این است که HTLV-1 یک ویروس جدید نیست، بلکه یک ویروس قدیمی است: شواهد ژنتیکی نشان میدهد که بیش از 20000 سال است که در جمعیتهای انسانی وجود دارد. با این حال، تنها در 50 سال گذشته شناخته شده است و هنوز هیچ درمان یا واکسنی برای آن وجود ندارد.
HTLV-1 در کجا شیوع دارد و چه کسانی در معرض خطر هستند؟
شیوع HTLV-1 در سراسر جهان یکسان نیست. بیشتر موارد در مناطق خاصی به نام نقاط حساس متمرکز شدهاند. این مناطق شامل جنوب غربی ژاپن، کارائیب، جنوب و مرکز آفریقا، بخشهایی از آمریکای جنوبی، خاورمیانه، ملانزی و مرکز استرالیا (به ویژه در جوامع بومی) است.
جالب است که زنان بیشتر از مردان به این ویروس مبتلا میشوند، اما دلیل این تفاوت هنوز مشخص نیست.
در بسیاری از این مناطق، فقدان زیرساختهای تشخیصی، تابوهای فرهنگی در مورد این بیماری و کمبود بودجه تحقیقاتی، HTLV-1 را عملاً نامرئی نگه داشته است.
شیوع موضعی HTLV-1 در ایران
در ایران، خراسان رضوی (شمال شرقی ایران) یکی از مراکز شیوع این بیماری است. شیوع در شهرهایی مانند مشهد ۲ تا ۳ درصد، سبزوار ۱.۶۶ درصد، تربت حیدریه ۱.۲۵ درصد و نیشابور ۳ تا ۵ درصد گزارش شده است.
جیرفت (جنوب شرقی ایران) نیز مورد مطالعه قرار گرفته است: یک مطالعه اخیر که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، شیوع HTLV-1 را در بین اهداکنندگان خون در جیرفت ۱.۵٪ گزارش کرد.
در برخی مطالعات، بیماران تالاسمی یا دیالیزی در مناطق مختلف بیش از ۱٪ مبتلا به این ویروس بودهاند، اما دادههای جامع و ملی هنوز محدود است.
چه کسانی در معرض خطر هستند و علائم HTLV-1 چیست؟
خبر بد این است که HTLV-1 میتواند سالها در بدن خفته و بدون علامت باقی بماند. تخمینها نشان میدهد که اکثر افراد آلوده (بیش از ۹۰٪) هرگز هیچ علامت خاصی را تجربه نمیکنند. اما خبر بدتر این است که این سکوت میتواند منجر به بیماریهای جدی و حتی سرطان در برخی افراد شود.
در میان افراد آلوده، بین ۰.۲۵ تا ۲ درصد ممکن است به یک بیماری عصبی پیشرونده به نام میلوپاتی مرتبط با HTLV-1 یا فلج اسپاستیک گرمسیری (HAM/TSP) مبتلا شوند.
این بیماری با ضعف عضلانی، سفتی پا، اسپاسم، مشکل در راه رفتن و در موارد نادر، درگیری چشم، ریه یا پوست مشخص میشود.
اگرچه HAM/TSP معمولاً کشنده نیست، اما با گذشت زمان پیشرفت میکند و کیفیت زندگی را کاهش میدهد.
با این حال، جدیترین پیامد HTLV-1، نوعی نادر از لوسمی/لنفوم سلول T بزرگسالان (ATL) است.
این نوع سرطان معمولاً سالها پس از عفونت اولیه ایجاد میشود و نتیجه مجموعهای از جهشهای ژنتیکی است. ATL در 2 تا 5 درصد از ناقلین رخ میدهد و چهار زیرگروه بالینی دارد.
شکل “تهاجمی” این سرطان پیشآگهی بسیار ضعیفی دارد و میانگین بقای آن کمتر از یک سال پس از تشخیص است. درمان ATL شامل شیمیدرمانی و در برخی موارد پیوند سلولهای بنیادی است، اما پاسخ به درمان در بسیاری از بیماران رضایتبخش نیست.
آیا امیدی به درمان وجود دارد؟ پیشرفتهای جدید چه میگویند؟
سالها، HTLV-1 ویروسی بود که فقط میتوانست از آن پیشگیری شود، نه درمان. غربالگری خون اهدایی، تشویق به استفاده از وسایل پیشگیری جنسی و برنامههای تعویض سوزن برای مصرفکنندگان مواد مخدر تنها راههای مدیریت این بیماری بودند.